Yazım kuralları, dilin doğru ve standart kullanımı için temel ilkelerdir. Bu konuda özel adların yazımı, birleşik sözcükler, 'de/da', 'ki', 'mi' gibi sık karıştırılan ekler ve sayılar, tarihler gibi özel durumlar önem taşır. Kuralları bilmek ve uygulamak, KPSS Türkçe sorularında başarılı olmanın anahtarlarından biridir.
1. Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
Büyük harf kullanımı, yazımın en temel kurallarından biridir. Cümleler büyük harfle başlar. Ancak özel adların ilk harfi her zaman büyük yazılır ve bu adlara gelen ekler kesme işareti (') ile ayrılır.
Büyük Harf Kullanımının Temel Kuralları:
- Cümleler, şiir dizeleri ve tüm özel adlar büyük harfle başlar.
- Kişi ad ve soyadları, takma adlar, hayvanlara verilen özel adlar büyük harfle yazılır: Ahmet, Mustafa Kemal Atatürk, Tekir.
- Kurum, kuruluş, dernek, parti adları büyük harfle başlar: Türk Dil Kurumu, Türkiye Büyük Millet Meclisi.
- Ülke, şehir, ilçe, köy, kıta, bölge adları büyük harfle yazılır: Türkiye, Ankara, Asya, İç Anadolu Bölgesi.
- Kitap, dergi, gazete, film, tablo adlarının her sözcüğü (bağlaçlar hariç) büyük harfle başlar: Çalıkuşu, Milliyet Gazetesi, Mona Lisa.
- Milli ve dini bayramların adları büyük harfle başlar: Kurban Bayramı, 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı.
- Tarihi olay ve dönem adları büyük harfle başlar: Kurtuluş Savaşı, Millî Mücadele.
Özel adlara gelen çekim ekleri kesme işareti (') ile ayrılır ve ekler büyük harfle başlamaz: Türkiye'de, Atatürk'ü, TBMM'ye, Konya'dan. Ancak kurum, kuruluş adlarına gelen ekler, kurum adı kısaltılmışsa kesme ile ayrılmaz: TBMMne (yanlış), TBMM'ye (doğru).
2. Birleşik Sözcüklerin Yazımı
Birleşik sözcükler bitişik ya da ayrı yazılır. Genel kural, anlam kayması varsa ayrı, anlam kayması yoksa bitişik yazmaktır.
Bitişik Yazılan Birleşik Sözcüklerden Bazıları:
- Anlam kaymasına uğramayan, kalıplaşmış sözcükler: kahvaltı, hanımeli, aslanağzı, devetabanı.
- Kurallı birleşik fiiller (yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma fiilleri): yapabilmek (yeterlik), gidivermek (tezlik), bakakalmak (sürerlik), düşeyazmak (yaklaşma).
- Bazı kalıplaşmış sözler: çıtçıt, biçerdöver, gecekondu.
Dilimizde en sık yapılan hatalardan biri, 'etmek', 'olmak', 'eylemek' gibi yardımcı fiillerle kurulan birleşik fiillerin yazımıdır. Bu fiiller birleşirken ses düşmesi veya türemesi oluyorsa bitişik, olmuyorsa ayrı yazılır: affetmek (af+etmek, ses düşmesi var, bitişik), kayıp olmak (ses olayı yok, ayrı), hissetmek (his+etmek, ses türemesi var, bitişik). Ancak 'hissetmek' tek bir sözcük olarak kabul edilir ve daima bitişik yazılır.
3. 'de/da' Bağlacı ve '-de/-da' Ekinin Yazımı
'de/da' bağlacı (dahi, bile anlamında) ayrı, '-de/-da' çekim eki (bulunma hâli eki) bitişik yazılır. Ayırt etmenin en kolay yolu, cümleden 'de/da'yı çıkarmaktır. Cümlenin anlamı bozuluyorsa ek, bozulmuyorsa bağlaçtır.
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'de' nin yazımı yanlıştır? A) Evde kimse yoktu. B) O da bizimle gelecekmiş. C) Senin fikrin de önemli. D) Bu konuda haklısın da. E) Kitapda güzel resimler vardı.
Çözüm: Seçenekleri tek tek inceleyelim. A) 'Evde' - Buradaki 'de'yi çıkarırsak 'Ev kimse yoktu.' olur, anlam bozulur. O hâlde bu bir çekim ekidir ve bitişik yazılması doğru. B) 'O da' - 'da'yı çıkarırsak 'O bizimle gelecekmiş.' anlamlı kalır. O hâlde bu bir bağlaçtır ve ayrı yazılması doğru. C) 'de' bağlaç, ayrı, doğru. D) 'haklısın da' bağlaç, ayrı, doğru. E) 'Kitapda' - Buradaki 'da'yı çıkarırsak 'Kitap güzel resimler vardı.' olur, anlam bozulur. O hâlde bu bir çekim ekidir ve bitişik yazılmalıdır. Doğru yazım 'Kitapta' olacaktır. Cevap E seçeneğidir.
4. 'ki' Bağlacı ve '-ki' Ekinin Yazımı
'ki' bağlacı (ilgi, bağlaç) her zaman ayrı yazılır. '-ki' eki (ilgi zamiri, sıfat yapan ek, zaman bildiren ek) ise bitişik yazılır. Bağlaç olan 'ki' genellikle iki cümleyi birbirine bağlar ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz, sadece daralır.
Bitişik Yazılan '-ki' Örnekleri:
- İlgi zamiri '-ki': 'Senin araban kırmızı, benimki mavi.'
- Sıfat yapan '-ki': 'Duvar*daki* resim çok güzel.', 'Dün*kü* maçı izledin mi?'
- Zaman bildiren '-ki': 'Dün*kü* toplantı uzun sürdü.'
Soru: 'Sokaktaki çocuklar, evdeki sessizliği bozmuştu.' cümlesindeki 'ki'lerin yazımı için ne söylenebilir?
Çözüm: İlk 'ki'ye bakalım: 'Sokaktaki'. Bunu 'sokakta olan' şeklinde düşünebiliriz. 'ki'yi çıkarırsak 'Sokakta çocuklar...' olur, 'sokakta olan' anlamı kaybolur. O hâlde bu sıfat yapan '-ki' ekidir, bitişik yazılır. İkinci 'ki': 'evdeki'. Aynı mantıkla 'evde olan' anlamında, sıfat yapan ektir, bitişik yazılır. Her ikisi de bitişik yazılan eklerdir.
5. 'mi' Soru Ekinin Yazımı
'mi' soru eki her zaman ayrı yazılır ve kendinden önceki sözcüğün son ünlüsüne göre (büyük ünlü uyumu) 'mı, mi, mu, mü' şeklini alır. Cümledeki vurguya göre soru anlamı dışında (pekiştirme, zaman anlamı) da kullanılabilir, ancak yazımı değişmez, yine ayrı yazılır.
'mi' ekinden sonra gelen ekler, bu eke bitişik yazılır: 'Geldin mi?', 'Okudun mu?', 'Güzel miydi?' ('mi' + 'idi'), 'Çalışacak mısın?' ('mi' + 'sin'). Bu kuralı unutma!
6. Sayıların, Tarihlerin, Kısaltmaların ve Pekiştirmelerin Yazımı
Diğer Önemli Yazım Kuralları:
- Sayılar: Sayılar metin içinde yazıyla yazılır: 'iki gün sonra', 'elli beş öğrenci'. Ancak saat, para tutarı, ölçü, istatistik gibi durumlarda rakam kullanılabilir.
- Tarihler: Gün ve ay adları rakamla yazıldığında nokta ya da eğik çizgi ile ayrılır, ay adları yazıyla yazıldığında ise büyük harfle başlamaz: '19.05.1919', '19 Mayıs 1919'.
- Kısaltmalar: Kısaltmalara gelen ekler, kısaltmanın okunuşuna göre eklenir ve kesme işareti ile ayrılır: 'TBMM'ye', 'THY'de'. Ölçü birimi kısaltmalarına gelen ekler ise kesme işareti ile ayrılmaz: '10 kgdan', '5 cmyi'.
- Pekiştirmeler: Pekiştirmeli sözcükler her zaman bitişik yazılır: 'masmavi', 'yemyeşil', 'sapsarı', 'kapkara'. Pekiştirme genellikle 'm, p, r, s' sesleriyle yapılır.
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır? A) 5'inci kattaki daireye taşındılar. B) Yarın saat 15.00'te buluşalım. C) Bu dosyayı TBMM'ye ilettik. D) Sapsarı bir elbise giymişti. E) Onu dün mü gördün?
Çözüm: Seçenekleri inceleyelim. A) '5'inci' yazımı doğrudur. Sayılardan sonra gelen ekler kesme işareti ile ayrılır ve ek rakamın okunuşuna göre yazılır. '5'inci' (beşinci) kullanımı doğrudur. B) '15.00'te' doğru (saat + ek). C) 'TBMM'ye' doğru (kurum kısaltması + ek). D) 'Sapsarı' doğru (pekiştirme, bitişik). E) 'dün mü' doğru ('mi' soru eki ayrı). Bu cümlelerde yazım yanlışı yoktur. Soru hatalı olabilir veya başka bir seçenek aranmalıdır. Ancak verilen seçenekler içinde klasik bir yanlış yoktur. KPSS'de böyle bir soru gelirse, '5'inci' yazımının doğru olduğunu bilmelisin.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
