Millî Mücadele, I. Dünya Savaşı sonunda imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından başlayan işgallere karşı Türk milletinin verdiği bağımsızlık savaşıdır. Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde örgütlenen hareket, kongrelerle siyasi iradeyi oluşturmuş, TBMM ile merkezîleşmiş ve askerî zaferlerle tamamlanarak Lozan Antlaşması ile uluslararası alanda tanınmıştır.
1. İşgaller ve İlk Tepkiler: Cemiyetler ve Kuvâ-yı Millîye
30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 7. maddesi ('güvenlik tehdidi' gerekçesiyle her yeri işgal hakkı') işgallerin ana hukuki dayanağı oldu. 24. madde ise Doğu Anadolu'da karışıklık çıkması halinde İtilaf Devletleri'ne bölgeyi işgal hakkı tanımıyordu; ancak bu madde, Ermeni nüfusun güvenliği gerekçesiyle ileride yapılacak işgaller için bir zemin olarak yorumlandı. İtilaf Devletleri antlaşma hükümlerini geniş yorumlayarak yurdun çeşitli yerlerini işgale başladı.
İşgallere karşı kurulan cemiyetler iki grupta toplanır:
- Millî (Ulusal) Cemiyetler: Bölgesel direnişi örgütlemek amacıyla kuruldular. Doğu Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (Erzurum), Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Redd-i İlhak Cemiyetleri (İzmir), Kilikyalılar Cemiyeti (Adana) bunlardandır. Amacı vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığıydı. Daha sonra Sivas Kongresi'nde birleştiler.
- Azınlık Cemiyetleri: İşgalci devletlerin desteğiyle kurulan, Anadolu'yu parçalayıp kendi devletlerini kurmayı amaçlayan cemiyetlerdir. Mavri Mira (Rum), Pontus Rum Cemiyeti, Etnik-i Eterya (Rum), Hınçak ve Taşnak (Ermeni), Alyans İsrailit ve Makabi (Yahudi) örnek gösterilebilir.
Düzenli ordu kalmadığı için, işgallere karşı ilk silahlı direnişi, gönüllülerden oluşan Kuvâ-yı Millîye (Millî Kuvvetler) birlikleri gösterdi. Güney cephesinde (Adana, Maraş, Antep, Urfa) Fransız ve Ermenilere, Batı'da ise Yunan işgaline karşı mücadele ettiler. Düzensiz birlikler olmaları, disiplinsizlik ve ihtiyaçlarını halktan karşılamaları zamanla sorun yaratsa da, düzenli ordunun kurulması için zaman kazandırmış ve TBMM'ye karşı çıkan isyanların bastırılmasında rol oynamışlardır.
2. Mustafa Kemal'in Anadolu'ya Geçişi ve Kongreler Süreci
Mustafa Kemal Paşa, İstanbul'un işgal edilmesi ve Meclis-i Mebusan'ın dağıtılması üzerine, milletin bağımsızlığını Anadolu'da örgütlemek amacıyla 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı. Buradan Havza'ya geçerek ilk genelgeyi yayımladı ve işgallerin protesto edilmesini istedi.
Millî Mücadele'nin yol haritasını çizen üç önemli kongre şunlardır:
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Mustafa Kemal, Rauf Bey, Ali Fuat Paşa ve Refet Bey'in imzasıyla yayımlandı. 'Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir' cümlesiyle durumu özetledi. 'Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır' ilkesiyle, egemenliğin millete ait olduğunu vurguladı ve millî bir kurulun (meclis) toplanması gerektiğini belirtti. Bu, bir ihtilal bildirisi ve Millî Mücadele'nin ilk siyasi belgesidir.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919): Doğu Anadolu'nun Ermenilere verilmesi tehlikesine karşı toplandı. Önemli kararları: Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür parçalanamaz; manda ve himaye kabul edilemez; geçici bir hükûmet kurulmalıdır; millî iradeyi hâkim kılmak esastır. Bu kararlar bölgesel olmasına rağmen, tüm yurdu ilgilendiren ulusal niteliktedir.
- Sivas Kongresi (4 – 11 Eylül 1919): Tüm yurttan delegelerin katıldığı ulusal bir kongredir. Erzurum Kongresi kararları genelleştirilerek kabul edildi. 'Manda ve himaye kesinlikle reddedilir' kararıyla tam bağımsızlık hedefi pekiştirildi. Tüm millî cemiyetler 'Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti' adı altında birleştirildi. Yürütme yetkisini kullanmak üzere 'Heyet-i Temsiliye' (Temsil Heyeti) seçildi ve başkanlığına Mustafa Kemal getirildi. Artık Anadolu'da, İstanbul Hükûmeti'ne alternatif bir örgütlü siyasi irade oluşmuştur.
3. Son Osmanlı Meclisi, Misak-ı Millî ve TBMM'nin Açılması
İstanbul'da toplanan son Osmanlı Meclis-i Mebusan'ı, Sivas Kongresi kararları doğrultusunda çalıştı. 28 Ocak 1920'de kabul ettiği Misak-ı Millî (Millî Yemin), Türk vatanının sınırlarını çizen ve bağımsızlık ilkelerini belirleyen bir programdır. Buna göre; Mondros'un imzalandığı anda Türk çoğunluğun bulunduğu yerler bir bütündür; kapitülasyonlar kabul edilemez; azınlık hakları komşu ülkelerdeki Müslüman halka tanınan haklar kadar olacaktır. Bu kararlar İtilaf Devletleri'ni rahatsız etti ve 16 Mart 1920'de İstanbul resmen işgal edilip Meclis dağıtıldı.
Mustafa Kemal, Meclis'in dağıtılması üzerine yayımladığı genelgeyle, Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir meclisin toplanacağını duyurdu. 23 Nisan 1920'de Büyük Millet Meclisi (TBMM) açıldı. Meclis, hem yasama hem yürütme yetkisini kendinde topladı. Meclis Başkanı aynı zamanda Devlet Başkanı ve Hükûmet Başkanı sayıldı. Bu yapı, 20 Ocak 1921'de kabul edilen Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası) ile hukukî zemine oturtuldu. Bu anayasa ile 'Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir' ilkesi benimsendi ve 'Türkiye Devleti' adı ilk kez resmî belgede kullanıldı. Meclis Hükûmeti sistemi kuruldu.
4. Cepheler ve Askerî Mücadele
TBMM üç ana cephede savaşmak zorunda kaldı:
- Doğu Cephesi: Ermenilere karşı açıldı. Kazım Karabekir komutasındaki 15. Kolordu, Ermenileri yenilgiye uğrattı. 2-3 Aralık 1920'de imzalanan Gümrü Antlaşması ile bugünkü doğu sınırımız büyük ölçüde çizildi. TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır.
- Güney Cephesi: Fransız ve Ermeni işgaline karşı, önce Kuvâ-yı Millîye birlikleriyle başlayan mücadele, daha sonra düzenli orduya devredildi. Maraş, Antep ve Urfa şehirleri kahramanca direniş gösterdi. Fransızlarla 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması ile Fransızlar bölgeden çekilmeyi kabul etti. Bu antlaşma ile Fransa, TBMM'yi resmen tanıyan ilk İtilaf Devleti oldu.
- Batı Cephesi: Yunan işgaline karşı açılan en uzun ve en kritik cephedir. İlk düzenli ordu sınavı I. İnönü Muharebesi (6-10 Ocak 1921) kazanıldı. Bu zaferin ardından, İtilaf Devletleri Londra Konferansı'na hem İstanbul Hükûmeti'ni hem de TBMM'yi davet etti. TBMM adına Bekir Sami Bey konferansa katıldı. Misak-ı Millî'den taviz verilmediği için antlaşma sağlanamadı ancak TBMM uluslararası alanda varlığını kabul ettirdi. Ardından II. İnönü Muharebesi (23 Mart-1 Nisan 1921) de kazanıldı. Yunan taarruzu karşısında Mustafa Kemal'in 'Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır' emriyle verilen Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos-13 Eylül 1921) zaferle sonuçlandı. Bu zaferden sonra TBMM, Mustafa Kemal'e 'Mareşal' rütbesi ve 'Gazi' unvanı verdi. Nihai zafer, 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz ile 9 Eylül'de İzmir'in kurtarılmasıyla geldi.
5. Mudanya Ateşkesi ve Lozan Barış Antlaşması
Büyük Taarruz'un zaferle sonuçlanması üzerine, İtilaf Devletleri ateşkes istedi. 11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Ateşkes Antlaşması'na göre; Türk-Yunan savaşı sona erecek, Doğu Trakya ve Edirne savaşsız teslim alınacak, İstanbul ve Boğazlar TBMM Hükûmeti'ne bırakılacaktı. Bu antlaşma ile askerî zafer siyasî bir zafere dönüştü ve İstanbul'un kurtuluşunun yolunu açtı.
Barış görüşmeleri için 20 Kasım 1922'de Lozan'da konferans toplandı. TBMM'nin temsilcisi İsmet Paşa (İnönü) başkanlığındaki heyetti. Konferanşta en çok tartışılan konular; Türkiye-Irak sınırı (Musul sorunu), kapitülasyonlar, Osmanlı borçları, azınlıklar ve Boğazlar rejimiydi. Anlaşma sağlanamayınca görüşmeler 4 Şubat 1923'te kesildi. 23 Nisan 1923'te tekrar başlayan görüşmeler sonunda 24 Temmuz 1923'te Lozan Barış Antlaşması imzalandı.
Lozan Antlaşması'nın Önemli Sonuçları:
- Türkiye Cumhuriyeti'nin bugünkü sınırları büyük ölçüde çizildi. (Irak sınırı-Musul sorunu hariç, bu konu sonraya bırakıldı).
- Kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı.
- Azınlıklar 'Türk uyruklu' sayıldı; yabancı okulların Türk kanunlarına tabi olması kabul edildi.
- Osmanlı borçları, Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı.
- Boğazların yönetimi başkanı Türk olan uluslararası bir komisyona bırakıldı (Bu madde 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile değiştirildi).
- Yunanistan'dan savaş tazminatı alınamayacağı kararlaştırıldı; ancak savaş nedeniyle verilen zararlar karşılığında Yunanistan Karaağaç'ı Türkiye'ye bıraktı.
Soru: Amasya Genelgesi'nin 'Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır' maddesi, aşağıdaki ilkelerden öncelikle hangisinin habercisidir? A) Milliyetçilik B) Halkçılık C) Laiklik D) Cumhuriyetçilik E) Devletçilik
Çözüm: Bu madde, kurtuluşun padişahın veya yabancı bir devletin iradesiyle değil, doğrudan milletin kendi iradesiyle gerçekleşeceğini vurgular. Egemenliğin millete ait olduğu fikrini ortaya koyar. Bu fikir daha sonra TBMM'nin açılması ve cumhuriyetin ilanıyla somutlaşmıştır. Bu nedenle, doğrudan 'egemenlik milletindir' ilkesini ifade eden Cumhuriyetçilik ilkesinin habercisidir. Doğru cevap D'dir.
Soru: I. İnönü Muharebesi'nin sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez? A) Londra Konferansı'nın toplanması B) Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun kabulü C) İstiklal Marşı'nın kabulü D) Afganistan ile dostluk antlaşması imzalanması E) Fransızlarla Ankara Antlaşması'nın imzalanması
Çözüm: I. İnönü Zaferi (6-10 Ocak 1921) sonrasında, İtilaf Devletleri TBMM'nin gücünü görerek Londra Konferansı'nı topladı (A doğru). Aynı yıl içinde, 12 Mart 1921'de İstiklal Marşı kabul edildi (C doğru). 1 Mart 1921'de Afganistan ile dostluk antlaşması imzalandı (D doğru). 20 Ocak 1921'de Teşkilât-ı Esasiye Kanunu kabul edildi (B doğru). Ankara Antlaşması ise, Sakarya Zaferi'nden sonra, 20 Ekim 1921'de Fransızlarla imzalandı. Dolayısıyla, I. İnönü Muharebesi'nin doğrudan sonucu değildir. Doğru cevap E'dir.
Sınavlarda sıkça karıştırılan bir nokta: Erzurum Kongresi bölgesel bir kongre olmasına rağmen aldığı kararlar ulusal niteliktedir. Sivas Kongresi ise zaten ulusal bir kongredir. 'Manda ve himaye' fikri ilk kez Erzurum Kongresi'nde açıkça reddedilmiştir. Sivas Kongresi bu kararı tüm yurdu kapsayacak şekilde pekiştirmiş ve genelleştirmiştir.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
