20. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti, dağılma sürecini durdurmak için çeşitli fikir akımları geliştirmiş, Trablusgarp ve Balkan Savaşları ile toprak kayıpları hızlanmış, I. Dünya Savaşı'na girerek tarihinin en ağır yenilgisini almıştır. Mondros Ateşkes Antlaşması ile fiilen sona eren devletin, işgallere karşı direnişi başlatacak şartlar oluşmuştur.
1. XX. Yüzyıl Başında Osmanlı Devleti'nde Fikir Akımları
Osmanlı Devleti'nin dağılma sürecini durdurmak ve devleti kurtarmak amacıyla aydınlar ve devlet adamları tarafından ortaya atılan dört temel fikir akımı gelişmiştir. Bu akımlar, II. Meşrutiyet döneminde (1908-1918) İttihat ve Terakki Cemiyeti çevresinde yoğun olarak tartışılmıştır.
Başlıca Fikir Akımları ve Özellikleri:
- Osmanlıcılık: Tüm Osmanlı tebaasını (Müslüman, Hristiyan, Musevi) din ve ırk ayrımı gözetmeksizin 'Osmanlı' kimliği altında birleştirmeyi amaçlar. Tanzimat ve Islahat Fermanları bu düşünceyi yansıtır. Balkan milletlerinin bağımsızlık istekleri ve milliyetçilik hareketleri karşısında etkisiz kalmıştır.
- İslamcılık (Ümmetçilik): Tüm Müslümanları halifenin etrafında birleştirmeyi ve devletin dayanak noktasını İslam dininde aramayı hedefler. II. Abdülhamid döneminde aktif olarak uygulanmıştır. I. Dünya Savaşı'nda Arapların İngilizlerle işbirliği yapması, bu fikrin siyasi olarak başarısız olduğunu göstermiştir.
- Türkçülük (Milliyetçilik): Devletin asıl dayanağının Türk milleti olduğunu savunur. Türk dilinin, tarihinin ve kültürünün araştırılıp yüceltilmesini amaçlar. Özellikle Balkan Savaşları'ndan sonra güç kazanmış, Ziya Gökalp'in teorisyenliğinde sistemleşmiştir. Milli Mücadele'nin ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş felsefesini büyük ölçüde etkilemiştir.
- Batıcılık: Osmanlı Devleti'nin kurtuluşunun, Batı'nın bilim, teknoloji, hukuk, yönetim ve yaşam tarzını tam anlamıyla benimsemekle mümkün olacağını savunur. Jön Türkler ve İttihatçılar arasında taraftar bulmuştur. Ekonomik alanda liberalizmi, sosyal alanda laikliği ön plana çıkarır.
Sınavlarda bu akımların ortaya çıkış nedenleri, temsilcileri (örneğin, Namık Kemal-Osmanlıcılık, Ziya Gökalp-Türkçülük) ve hangi olaylar karşısında başarısız/başarılı oldukları sıkça sorulur. İslamcılık, Arapların ayaklanmasıyla; Osmanlıcılık ise Balkan uluslarının isyanıyla pratikte geçerliliğini yitirmiştir.
2. Trablusgarp Savaşı (1911-1912) ve Uşi Antlaşması (1912)
İtalya, sanayisi için hammadde ve pazar arayışı içindeydi. Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son toprağı olan Trablusgarp'ı (bugünkü Libya) ele geçirmek istedi. Osmanlı Devleti'nin buraya denizden ve karadan asker gönderme imkanı yoktu. Bunun üzerine gönüllü subaylar (Mustafa Kemal, Enver Bey gibi) halkı teşkilatlandırarak direniş başlattı. Ancak, Balkan Savaşları'nın başlaması üzerine Osmanlı Devleti barış istemek zorunda kaldı.
Uşi (Ouchy) Antlaşması'nın (18 Ekim 1912) Sonuçları:
- Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakıldı.
- On İki Ada, Balkan Savaşları bitene kadar geçici olarak İtalya'ya bırakıldı (Ada'lar savaştan sonra geri alınamadı).
- İtalya, kapitülasyonların kaldırılması konusunda Osmanlı'ya destek verecekti.
- Osmanlı Devleti'nin Afrika'daki varlığı tamamen sona erdi.
- Osmanlı'nın güçsüzlüğü bir kez daha ortaya çıktı ve Balkan devletleri saldırı için cesaret buldu.
3. Balkan Savaşları (1912-1913)
I. Balkan Savaşı (1912): Rusya'nın kışkırtmasıyla Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ, Osmanlı Devleti'ne saldırdı. Osmanlı ordusu siyasi çekişmeler ve hazırlıksızlık nedeniyle ağır bir yenilgi aldı. Tüm Balkan toprakları (Makedonya, Arnavutluk, Batı Trakya) kaybedildi. Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti. Londra Antlaşması (1913) imzalandı.
II. Balkan Savaşı (1913): Bulgaristan'ın I. Balkan Savaşı'nda en büyük payı almasından rahatsız olan Yunanistan, Sırbistan, Karadağ ve Romanya, Bulgaristan'a saldırdı. Osmanlı Devleti bu fırsattan yararlanarak Edirne ve Kırklareli'ni geri aldı. Savaş sonunda Bulgaristan ile İstanbul, Yunanistan ile Atina Antlaşmaları imzalandı.
Balkan Savaşları'nın Genel Sonuçları:
- Osmanlı Devleti, Edirne ve Kırklareli dışında Balkanlardaki tüm topraklarını kaybetti.
- Ege Adaları'nın büyük bölümü Yunanistan'a geçti.
- Balkanlardan Anadolu'ya büyük bir Türk göçü yaşandı.
- Osmanlı ordusunda yenilik yapılması gerektiği anlaşıldı (Alman askeri heyeti çağrıldı).
- İttihat ve Terakki Cemiyeti, Babıali Baskını (1913) ile yönetime tamamen hakim oldu.
- Bulgaristan ve Osmanlı, Balkanlardaki diğer devletlere karşı yakınlaştı.
4. I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti (1914-1918)
İttihat ve Terakki yönetimi, kaybedilen toprakları geri almak ve siyasi yalnızlıktan kurtulmak amacıyla Almanya'ya yakınlaştı. Goben ve Breslau adlı Alman gemilerinin Osmanlı'ya sığınıp Yavuz ve Midilli adlarını alması ve bu gemilerin Rus limanlarını bombalaması sonucunda Osmanlı Devleti fiilen savaşa girdi (Ekim 1914).
Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cepheler:
- Kafkas Cephesi: Ruslara karşı açıldı. Enver Paşa'nın Sarıkamış Harekatı (Aralık 1914) iklim koşulları nedeniyle büyük bir felaketle sonuçlandı. Ruslar, Erzurum, Muş, Bitlis, Erzincan ve Trabzon'u işgal etti. 1917'deki Rus İhtilali ile bu cephe kapandı.
- Çanakkale Cephesi: İtilaf Devletleri, İstanbul'u alarak Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak ve Rusya'ya yardım ulaştırmak için saldırdı. Kara ve deniz savaşlarında Mustafa Kemal'in de aralarında olduğu Türk ordusu büyük bir zafer kazandı (1915). Savaşın uzamasına neden oldu.
- Kanal (Süveyş) Cephesi: İngilizlere karşı açıldı. Osmanlı, Mısır'ı geri almak ve İngiliz sömürgelerine ulaşan yolu kesmek istedi. Başarısız oldu.
- Irak, Filistin-Suriye, Hicaz-Yemen Cepheleri: İngilizlere ve Araplara karşı savaşıldı. İngilizlerin kışkırtmasıyla Arapların isyan etmesi (Şerif Hüseyin İsyanı) Osmanlı'yı zor durumda bıraktı. Bu cephelerde genel olarak yenilgiler alındı.
- Galiçya, Makedonya, Romanya Cepheleri: Müttefiklere (Almanya, Avusturya) yardım amacıyla Osmanlı askerleri bu cephelere gönderildi.
5. Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918) ve Sonuçları
Osmanlı Devleti, savaşta yenilgiyi kabul ederek İtilaf Devletleri ile Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzaladı. Antlaşma, Osmanlı'nın fiilen sona erdiğini gösteren çok ağır şartlar içeriyordu.
Mondros Ateşkesi'nin Önemli Maddeleri ve Sonuçları:
- Boğazlar İtilaf Devletleri'ne açılacak, istihkamlar teslim edilecekti. (İstanbul'un güvenliği kalmadı)
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, orduya ait silahlar, cephane, taşıtlar İtilaf Devletleri'ne teslim edilecekti. (Osmanlı savunmasız bırakıldı)
- İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durumda herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti (7. Madde). Bu madde, işgallerin hukuki dayanağı oldu.
- Demiryolları, limanlar ve telsiz-telgraf istasyonları İtilaf Devletleri'nin denetimine bırakılacaktı. (İletişim ve ulaşım kontrolü kaybedildi)
- Vilayet-i Sitte'de (Altı Vilayet: Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Sivas, Harput) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri buraları işgal edebilecekti (24. Madde). Bu madde Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurma amacı taşıyordu.
Mondros'tan hemen sonra işgaller başladı: Musul (İngilizler), İskenderun, Antep, Urfa, Maraş (Fransızlar), Antalya, Konya (İtalyanlar) işgal edildi. 15 Mayıs 1919'da İzmir Yunanlılar tarafından işgal edildi. Bu işgaller, Türk milletinde büyük bir tepkiye ve direniş azmine neden olarak Milli Mücadele'nin başlamasını hızlandırdı.
Soru: I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti'nin savaşa girme nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
A) Kaybedilen toprakları geri alma düşüncesi
B) Siyasi yalnızlıktan kurtulma isteği
C) İtilaf Devletleri bloğuna katılma teklifinin reddedilmesi
D) Almanya'nın savaşı kazanacağına dair inanç
E) Kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırmış olması
Çözüm: Osmanlı Devleti, savaş öncesinde İtilaf Devletleri'ne yakınlaşmaya çalışmış ancak olumlu yanıt alamamıştır. Daha sonra Almanya'ya yönelmiştir. Yani İtilaf bloğuna katılma teklifi reddedilmemiş, Osmanlı'nın kendisi bu bloğa katılmak istemiş ancak isteği karşılık bulmamıştır. Bu nedenle C seçeneği savaşa girme nedeni olarak gösterilemez. Doğru cevap C'dir.
Soru: Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 'Vilayet-i Sitte' ile ilgili maddesinin (24. Madde) İtilaf Devletleri açısından temel amacı nedir?
Çözüm: 'Vilayet-i Sitte' yani Altı Vilayet (Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Sivas, Harput) Doğu Anadolu Bölgesi'nde Ermeni nüfusun yoğun olduğu iddia edilen yerlerdi. İtilaf Devletleri, bu madde ile ileride bu bölgede çıkacak herhangi bir karışıklığı bahane ederek bölgeyi işgal etmeyi ve nüfus çoğunluğuna dayanarak bir Ermeni devleti kurulmasını kolaylaştırmayı amaçlıyordu. Madde, Anadolu'nun doğusunu Osmanlı'dan koparma planının bir parçasıydı.
Mondros Ateşkesi, bir barış antlaşması değil, sadece savaş haline son veren bir ateşkes (mütareke) antlaşmasıdır. Ancak uygulanış biçimi ile Osmanlı Devleti'ni fiilen sona erdirmiş ve işgallerin önünü açmıştır. 7. ve 24. maddeleri işgallerin hukuki dayanağı olmuştur. Bu nedenle Mondros, Milli Mücadele döneminin başlangıç noktası kabul edilir.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
