Corvus simgesi
Corvus · AYT Türk Dili ve Edebiyatı

Halk Edebiyatı

Halk edebiyatı, Türk edebiyatının sözlü geleneğe dayanan ve halkın duygu, düşünce, yaşayışını yansıtan koludur. Üç ana başlıkta incelenir: Anonim Halk Edebiyatı, Âşık Tarzı Halk Edebiyatı ve Dinî-Tasavvufi Halk Edebiyatı. Bu üç kolun nazım şekilleri, türleri, temsilcileri ve halk anlatı türleri YKS-AYT'de sıkça sorulur.

1. Halk Edebiyatının Genel Özellikleri

Halk edebiyatının belirleyici nitelikleri şunlardır:

2. Anonim Halk Edebiyatı

Kim tarafından söylendiği belli olmayan, halkın ortak malı sayılan ürünlerin yer aldığı koldur. Belli başlı nazım şekilleri şunlardır:

Anonim Nazım Şekilleri

3. Âşık Tarzı Halk Edebiyatı

16. yüzyıldan itibaren görülen, saz eşliğinde söyleyen, genellikle gezgin şairlerin (âşıklar) oluşturduğu edebiyattır. Belli nazım şekilleri ve türleri vardır.

Âşık Tarzı Nazım Şekilleri

Âşık Tarzı Nazım Türleri (Konularına Göre)

4. Dinî-Tasavvufi Halk Edebiyatı (Tekke Edebiyatı)

Tasavvuf düşüncesini yaymak amacıyla, tarikat çevrelerinde oluşan edebiyattır. Şiirler genellikle saz eşliğinde, belli bir makamla söylenir.

Dinî-Tasavvufi Nazım Şekilleri ve Türleri

Dinî-Tasavvufi Halk Edebiyatının Önemli Temsilcileri

5. Halk Anlatı Türleri

Halk edebiyatının düzyazı (nesir) alanındaki ürünleri şunlardır:

6. Halk Edebiyatının Önemli Şair ve Eserleri

Âşık Tarzı Şairler

Örnek

Soru: Aşağıdakilerden hangisi, konusu bakımından diğerlerinden farklıdır?

A) Güzelleme

B) Koçaklama

C) Taşlama

D) Ağıt

E) Semai

Çözüm: Öncelikle seçenekleri inceleyelim. Güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıt, âşık tarzı halk şiirinin konularına göre ayrılan türleridir. Semai ise bir nazım şeklidir (biçimidir). Soruda 'konusu bakımından' denildiği için, konu türü olmayan, biçim olan seçenek farklıdır. Doğru cevap E) Semai'dir.

Örnek

Soru: Aşağıdaki dizelerden hangisi bir varsağıdan alınmış olabilir?

A) 'İncecikten bir kar yağar / Tozar Elif Elif diye'

B) 'Bre ağalar bre beyler / Ölmeden bir dem sürelim'

C) 'Bülbül eder güle naz / Güzel sevmek bir sır imiş'

D) 'Şu karşıki yaylada göç katar katar / Göç edecek katarını bekler'

E) 'Elifin uğru nakışlı / Yavru balaban bakışlı'

Çözüm: Varsağının en belirgin özelliği 'bre', 'behey', 'hey' gibi ünlemlerle başlaması ve yiğitçe, sert bir söyleyişe sahip olmasıdır. Seçenekleri incelediğimizde B seçeneği 'Bre ağalar bre beyler' diye başlamaktadır ve bu tipik bir varsağı ünlemidir. A seçeneği bir türküden, C ve E seçenekleri koşma veya semaiden, D seçeneği ise bir koşma veya destandan alınmış olabilir. Doğru cevap B'dir.

Not

Sınavlarda sıkça karıştırılan bir nokta: 'Semai' hem âşık tarzının bir nazım şekli, hem de anonim halk edebiyatında bir ezgi türü (kırık hava) olarak karşınıza çıkabilir. Bağlamı iyi okuyun. Âşık tarzındaki 'semai', 8'li hece ölçüsüyle söylenen bir nazım biçimidir. 'Varsağı' da yine 8'li hece ölçüsüyle yazılır, ancak onu ayıran en önemli özellik 'bre', 'hey' gibi ünlemler ve sert söyleyiştir.

Not

Dinî-tasavvufi halk edebiyatında 'ilahi' genel bir terimdir. 'Nefes' ve 'deme', Bektaşi-Alevi geleneğine özgü ilahi türleridir. 'Şathiye' ise nükteli ve alaycı bir anlatıma sahiptir. Şathiyeleri din dışı sanmak büyük bir yanılgıdır; derin tasavvufi anlamlar taşır.

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.

Corvus

Bu konudan test çöz

Corvus’ta Halk Edebiyatı konusunun testlerini çöz, yanlışlarını tekrar et ve ilerlemeni takip et.

AYT Türk Dili ve Edebiyatı konuları

Corvus bağımsız bir uygulamadır; ÖSYM ve Millî Eğitim Bakanlığı ile bir bağı yoktur. Sınav adları yalnız hangi sınava hazırlanıldığını belirtmek için kullanılır.