Analitik geometri, geometrik problemleri cebirsel yöntemlerle çözmeyi sağlar. Bu ünitede koordinat düzleminde nokta ve doğru kavramları, aralarındaki uzaklık, eğim, doğru denklemleri ve bunların birbirleriyle ilişkileri işlenir. Ayrıca, üçgen ve dörtgen gibi temel şekillerin alanlarının koordinatlarla nasıl hesaplanacağı öğrenilir.
1. İki Nokta Arasındaki Uzaklık ve Bölme Formülleri
Koordinat düzleminde A(x₁, y₁) ve B(x₂, y₂) noktaları arasındaki uzaklık Pisagor teoreminden yararlanılarak bulunur.
|AB| = √[(x₂ − x₁)² + (y₂ − y₁)²]
Bir doğru parçasını belli bir oranda içten veya dıştan bölen noktanın koordinatlarını bulmak için bölme formülleri kullanılır.
Bölme Formülleri:
- A(x₁, y₁) ve B(x₂, y₂) noktalarını birleştiren [AB] doğru parçasını, |AP| / |PB| = k oranında içten bölen P(x, y) noktasının koordinatları: x = (x₁ + k·x₂) / (1 + k), y = (y₁ + k·y₂) / (1 + k).
- Orta nokta (k=1): x = (x₁ + x₂)/2, y = (y₁ + y₂)/2.
- Aynı doğru parçasını |AP| / |PB| = k oranında dıştan bölen P(x, y) noktasının koordinatları: x = (x₁ − k·x₂) / (1 − k), y = (y₁ − k·y₂) / (1 − k). Burada k ≠ 1 olmalıdır.
Soru: A(2, −1) ve B(8, 5) noktaları veriliyor. [AB]'yi 1/2 oranında içten bölen P noktasının koordinatlarını bulunuz. Çözüm: k = |AP|/|PB| = 1/2'dir. Bölme formülünü uygulayalım: x = (x₁ + k·x₂)/(1+k) = (2 + (1/2)·8) / (1 + 1/2) = (2 + 4) / (3/2) = 6 · (2/3) = 4. y = (y₁ + k·y₂)/(1+k) = (−1 + (1/2)·5) / (3/2) = (−1 + 2.5) / (3/2) = (1.5) · (2/3) = 1. O halde P(4, 1) noktasıdır.
2. Doğrunun Eğimi ve Doğru Denklemleri
Bir doğrunun x ekseniyle yaptığı pozitif yönlü açının tanjant değerine eğim denir ve 'm' ile gösterilir.
Eğim Hesaplama Yolları:
- Doğru üzerindeki iki nokta A(x₁, y₁) ve B(x₂, y₂) ise, eğim: m = (y₂ − y₁) / (x₂ − x₁) (x₁ ≠ x₂).
- Doğrunun denklemi y = mx + n şeklindeyse, m sayısı eğimdir.
- Doğrunun denklemi ax + by + c = 0 şeklindeyse, eğim m = −a / b'dir (b ≠ 0).
Doğru Denklemleri:
- Eğim ve Bir Nokta Biliniyorsa: Eğimi m olan ve A(x₁, y₁) noktasından geçen doğrunun denklemi: y − y₁ = m(x − x₁).
- İki Nokta Biliniyorsa: A(x₁, y₁) ve B(x₂, y₂) noktalarından geçen doğrunun denklemi: (y − y₁) / (y₂ − y₁) = (x − x₁) / (x₂ − x₁).
- Eksenleri Kesen Doğru: x eksenini (a,0), y eksenini (0,b) noktasında kesen doğrunun denklemi: x/a + y/b = 1 (a≠0, b≠0).
- Genel Denklem: ax + by + c = 0 (a ve b aynı anda sıfır olamaz).
Soru: A(1, 3) ve B(4, 9) noktalarından geçen doğrunun eğimini ve denklemini bulunuz. Çözüm: Önce eğim: m = (9 − 3) / (4 − 1) = 6 / 3 = 2. Eğim ve bir nokta (A(1,3)) kullanılarak denklem: y − 3 = 2(x − 1) → y − 3 = 2x − 2 → y = 2x + 1.
3. Doğruların Birbirine Göre Durumları
İki doğrunun denklemleri d₁: a₁x + b₁y + c₁ = 0 ve d₂: a₂x + b₂y + c₂ = 0 olsun.
- Paralellik: d₁ // d₂ ⇔ Eğimleri eşittir (m₁ = m₂). Katsayılar cinsinden: a₁/a₂ = b₁/b₂ ≠ c₁/c₂. (c₁/c₂ eşitliği sağlanırsa doğrular çakışık olur.)
- Diklik: d₁ ⟂ d₂ ⇔ Eğimler çarpımı −1'dir (m₁·m₂ = −1). Katsayılar cinsinden: a₁·a₂ + b₁·b₂ = 0.
- Kesişme: a₁/a₂ ≠ b₁/b₂ ise doğrular tek noktada kesişir. Kesişim noktasını bulmak için denklemler ortak çözülür.
Diklik şartı m₁·m₂ = −1, yalnızca eğimleri tanımlıysa (doğrular eksenlere paralel değilse) kullanılabilir. Dikey (x = k) ve yatay (y = n) doğrular birbirine diktir.
4. Bir Noktanın Bir Doğruya Uzaklığı ve Paralel İki Doğru Arası Uzaklık
P(x₀, y₀) noktasının d: ax + by + c = 0 doğrusuna uzaklığı: |ax₀ + by₀ + c| / √(a² + b²)
Paralel iki doğru arasındaki uzaklık, bu doğrulardan birinin üzerindeki herhangi bir noktanın diğer doğruya uzaklığına eşittir.
Soru: P(1, −2) noktasının 3x − 4y + 5 = 0 doğrusuna olan uzaklığını bulunuz. Çözüm: Uzaklık formülünü uygulayalım: |3·1 + (−4)·(−2) + 5| / √(3² + (−4)²) = |3 + 8 + 5| / √(9+16) = |16| / √25 = 16 / 5 = 3.2 birim.
5. Koordinat Düzleminde Alan Hesabı
Köşe koordinatları verilen bir üçgenin alanı, determinant veya şu formülle hesaplanabilir.
A(x₁, y₁), B(x₂, y₂), C(x₃, y₃) noktaları için üçgen alanı: Alan(ABC) = ½ · |x₁(y₂ − y₃) + x₂(y₃ − y₁) + x₃(y₁ − y₂)|
Dörtgenlerin alanı, köşegenleri dik olanlarda (eşkenar dörtgen, kare) köşegen uzunlukları çarpımının yarısıyla, diğerlerinde ise üçgenlere bölerek hesaplanır.
Soru: Köşeleri A(2, 3), B(5, 7), C(1, 9) olan ABC üçgeninin alanını bulunuz. Çözüm: Formülü uygulayalım: Alan = ½ · |2·(7 − 9) + 5·(9 − 3) + 1·(3 − 7)| = ½ · |2·(−2) + 5·(6) + 1·(−4)| = ½ · |−4 + 30 − 4| = ½ · |22| = 11 br².
Alan formülünde mutlak değer almayı ve ½ çarpanını unutma. Ayrıca, noktaları saat yönünde veya tersi sırayla yazsan da mutlak değer sonucu değiştirmez. Sınavlarda bu formül çok sık kullanılır.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
