Temel Kavramlar, Sayı Basamakları, Bölünebilme ve EBOB-EKOK konuları, matematiğin temel taşlarını oluşturur. Bu konular, sayıların yapısını, işlem özelliklerini ve aralarındaki ilişkileri anlamamızı sağlar. AYT Matematik sınavında bu konulardan gelen sorular, diğer konular için de gerekli olan temel becerileri ölçer.
1. Sayı Kümeleri ve Temel Özellikler
Sayılar, doğal sayılar kümesi (N = {0, 1, 2, 3, ...}) ile başlar. Pozitif tam sayılar kümesi (Z⁺ = {1, 2, 3, ...}) doğal sayıların sıfır hariç halidir. Tam sayılar kümesi (Z = {..., -2, -1, 0, 1, 2, ...}) negatif sayıları da içerir. Rasyonel sayılar (Q), a/b şeklinde yazılabilen (a ve b tam sayı, b≠0) sayılardır. İrrasyonel sayılar (I) bu şekilde yazılamayan (√2, π gibi) sayılardır. Gerçek sayılar (R) ise rasyonel ve irrasyonel sayıların birleşimidir.
Tek ve Çift Sayıların Temel İşlem Özellikleri:
- Toplama/Çıkarma: T ± T = Ç, Ç ± Ç = Ç, T ± Ç = T.
- Çarpma: T × T = T, Ç × Ç = Ç, T × Ç = Ç.
- Üs Alma: Pozitif bir tam sayının tek kuvveti tek, çift kuvveti çifttir. Negatif bir sayının tek kuvveti negatif, çift kuvveti pozitiftir.
Sınavlarda sıkça karşılaşılan bir hata, toplamın tek/çift olmasından hareketle terimlerin tek/çift olduğunu söylemeye çalışmaktır. Örneğin, toplamı tek olan iki sayının mutlaka biri tek biri çifttir. Ancak toplamı çift olan iki sayı için her ikisi de tek ya da her ikisi de çift olabilir. Bu ayrımı kaçırma!
2. Sayı Basamakları ve Çözümleme
Bir sayıyı oluşturan rakamların bulunduğu yere basamak denir. Rakamın bulunduğu basamağa göre aldığı değere basamak değeri denir. Örneğin, üç basamaklı bir abc sayısı, a, b ve c rakamları kullanılarak (100×a + 10×b + c) şeklinde çözümlenir. Bu çözümleme, basamak değerlerini ifade eder.
Soru: İki basamaklı AB sayısının 21 katı, üç basamaklı 2AB sayısına eşittir. Buna göre A + B kaçtır? Çözüm: Verilenleri çözümleyelim. 2AB = 200 + 10A + B ve AB = 10A + B'dir. 200 + 10A + B = 21 × (10A + B) eşitliği kurulur. 200 + 10A + B = 210A + 21B. 200 = 200A + 20B. Her iki tarafı 20'ye bölelim: 10 = 10A + B. Burada 10A + B, iki basamaklı AB sayısının kendisidir. Yani AB = 10. Buradan A=1 ve B=0 bulunur. A + B = 1 + 0 = 1 olur.
3. Bölme İşlemi ve Bölünebilme Kuralları
Bölme işleminde A = B × C + K eşitliği geçerlidir. Burada A bölünen, B bölen, C bölüm, K ise kalandır. Kalan daima bölenden küçük (0 ≤ K < B) olmalıdır. Bölünebilme kuralları, bir sayının belirli bir sayıya kalansız bölünüp bölünemeyeceğini hızlıca anlamamızı sağlar.
En Sık Kullanılan Bölünebilme Kuralları:
- 2 ile: Son rakamı çift (0,2,4,6,8) olmalı.
- 3 ile: Rakamları toplamı 3'ün tam katı olmalı.
- 4 ile: Son iki basamağı (ya da son iki rakamın oluşturduğu sayı) 4'ün tam katı olmalı.
- 5 ile: Son rakamı 0 ya da 5 olmalı.
- 8 ile: Son üç basamağı 8'in tam katı olmalı.
- 9 ile: Rakamları toplamı 9'un tam katı olmalı.
- 10 ile: Son rakamı 0 olmalı.
- 11 ile: Sağdan sola doğru birer atlayarak rakamları topla, diğerlerini topla; bu iki toplamın farkı 0 veya 11'in katı olmalı.
Soru: Beş basamaklı 34A7B sayısı 36 ile tam bölünebiliyorsa, A'nın alabileceği en büyük değer kaçtır? Çözüm: 36 = 4 × 9 (aralarında asal) olduğundan, bu sayı hem 4'e hem de 9'a tam bölünmelidir. 4 ile bölünebilme için son iki basamak (7B) 4'ün katı olmalı. 7B sayısının 4'ün katı olması için B rakamı 2 veya 6 olabilir (72 ve 76, 4'ün tam katıdır). Şimdi 9 ile bölünebilme kuralını uygulayalım: Rakamlar toplamı 3+4+A+7+B = 14 + A + B, 9'un katı olmalı. B=2 için: 14+A+2=16+A, 9'un katı olması için A=2 (16+2=18) olabilir. B=6 için: 14+A+6=20+A, 9'un katı olması için A=7 (20+7=27) olabilir. A'nın alabileceği değerler 2 ve 7'dir. En büyük değer 7'dir.
4. Asal Çarpanlara Ayırma, Pozitif Bölen Sayısı ve Faktöriyel
Bir sayıyı, asal çarpanlarının çarpımı şeklinde yazmaya asal çarpanlara ayırma denir. Örneğin, 60 = 2² × 3 × 5. Pozitif bir tam sayının pozitif bölen sayısını bulmak için asal çarpanlarına ayrılır. Her asal çarpanın üssüne bir eklenip çarpılır. 60 için: (2+1)×(1+1)×(1+1) = 3×2×2 = 12 bölen vardır. Faktöriyel (n!), 1'den n'ye kadar tam sayıların çarpımıdır: n! = 1×2×3×...×n.
A = p₁ᵃ × p₂ᵇ × ... şeklinde asal çarpanlarına ayrılmış bir sayının: Pozitif Bölen Sayısı (PBS) = (a+1)×(b+1)×... Tam Bölen Sayısı = 2 × PBS (pozitif ve negatif bölenler). Asal Bölen Sayısı = asal çarpan sayısı (farklı olanlar).
Soru: 10! sayısının asal olmayan pozitif tam bölenlerinin sayısı kaçtır? Çözüm: Önce 10! sayısını asal çarpanlarına ayıralım. 10! = 2⁸ × 3⁴ × 5² × 7¹ (hesaplama: 10 içinde 2 çarpanı: 10/2=5, 5/2=2, 2/2=1 → 5+2+1=8 tane 2. 3 çarpanı: 10/3=3, 3/3=1 → 3+1=4 tane 3. 5 çarpanı: 10/5=2 → 2 tane 5. 7 çarpanı: 10/7=1 → 1 tane 7). Pozitif bölen sayısı (PBS) = (8+1)×(4+1)×(2+1)×(1+1) = 9×5×3×2 = 270. Asal bölenler: 2,3,5,7 olmak üzere 4 tanedir. Asal olmayan pozitif bölenler = Toplam pozitif bölen - Asal bölen sayısı = 270 - 4 = 266.
5. EBOB (En Büyük Ortak Bölen) ve EKOK (En Küçük Ortak Kat)
İki veya daha fazla sayının ortak bölenlerinin en büyüğüne EBOB, ortak katlarının en küçüğüne EKOK denir. EBOB, sayıları birlikte bölebilen en büyük sayıdır. EKOK ise her iki sayının da katı olan en küçük pozitif sayıdır. İki sayının çarpımı, EBOB ve EKOK çarpımına eşittir: A × B = EBOB(A,B) × EKOK(A,B).
EBOB ve EKOK Problem Tipleri:
- Parçalardan bütün oluşturma (EBOB): Farklı uzunluktaki çubukları eşit ve en büyük parçalara ayırmak.
- Bütünlerden parça oluşturma (EKOK): Belli aralıklarla yanan lambaların tekrar birlikte yanma zamanı.
- Aralarında asal sayılar: EBOB'ları 1 ise iki sayı aralarında asaldır. EKOK'ları çarpımlarına eşittir.
Soru: Boyutları 18 cm, 24 cm ve 30 cm olan dikdörtgenler prizması şeklindeki tuğlalar kullanılarak bir küp yapılacaktır. En az kaç tuğla gerekir? Çözüm: Küpün kenar uzunluğu, tuğlaların boyutlarının bir katı olmalıdır. Yani küpün kenarı, 18, 24 ve 30'un ortak katı (OKEK'i) olmalıdır. En küçük küpü istediği için EKOK alınır. 18=2×3², 24=2³×3, 30=2×3×5. EKOK(18,24,30) = 2³ × 3² × 5 = 8×9×5 = 360 cm (küpün kenarı). Küpün hacmi = 360³ cm³. Bir tuğlanın hacmi = 18×24×30 cm³. Gerekli tuğla sayısı = Küp Hacmi / Bir Tuğla Hacmi = (360³) / (18×24×30). Sadeleştirme yapalım: 360/(18)=20, 360/(24)=15, 360/(30)=12. O halde (360×360×360)/(18×24×30) = 20×15×12 = 3600 tuğla.
EBOB-EKOK problemlerinde hangisini kullanacağını karıştırabilirsin. Şu ipucunu hatırla: 'En az' veya 'ilk ortak' ifadeleri genellikle EKOK'u, 'en büyük' veya 'eşit parça' ifadeleri ise EBOB'u çağrıştırır. Ayrıca, iki sayının çarpımının EBOB ve EKOK çarpımına eşit olduğu formülü, bilinmeyenleri bulmada çok işe yarar.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
