Sayma, permütasyon, kombinasyon, binom ve olasılık, AYT Matematik'in temel konularındandır. Bu konular, belirli kurallara göre kaç farklı şekilde düzenleme yapılabileceğini ve bir olayın gerçekleşme şansını hesaplamamızı sağlar. Sınavda hem tek başına hem de problemler içinde sıkça sorulan bu başlıklara hakim olmak için tanımları, formülleri ve çözüm tekniklerini iyi öğrenmelisin.
1. Temel Sayma İlkeleri
Bir işlem kaç farklı şekilde yapılabilir sorusunu cevaplamak için iki temel prensip kullanırız: toplama yoluyla sayma ve çarpma yoluyla sayma.
Toplama Yoluyla Sayma:
- Bir işlem birbirini engelleyen (birbirinin alternatifi olan) yollardan yapılabiliyorsa, yolların sayıları toplanır.
- Örneğin, A şehrinden B şehrine 3 farklı otobüs veya 2 farklı tren yolculuğu ile gidilebiliyorsa, toplam 3+2=5 farklı yol vardır.
Çarpma Yoluyla Sayma:
- Bir işlem birbirini takip eden adımlardan oluşuyorsa ve her adım bir öncekinden bağımsız olarak belirli sayıda yapılabiliyorsa, adımların sayıları çarpılır.
- Örneğin, 3 farklı gömlek ve 4 farklı pantolonun olduğu bir dolaptan 1 gömlek ve 1 pantolon kaç farklı şekilde seçilir? Cevap: 3 × 4 = 12 farklı şekilde.
2. Permütasyon (Sıralama)
n farklı elemanın r'li sıralanışlarının (r ≤ n) sayısına permütasyon denir ve P(n, r) ile gösterilir.
P(n, r) = n! / (n−r)!
Özel Durumlar:
- n elemanın n'li permütasyonu (tümünün sıralanışı): P(n, n) = n!
- Tekrarlı Permütasyon: n elemanın bazıları özdeşse (a tane özdeş A, b tane özdeş B...), tümünün sıralanış sayısı: n! / (a! × b! × ...)
- Dairesel Permütasyon: n farklı eleman bir çember etrafında sıralanacaksa, dönüşümler (rotasyonlar) aynı kabul edilir. Bu durumda sıralama sayısı (n−1)! olur. Eğer yansımalar (ters yönde okunuş) da aynı kabul edilirse, örneğin bir kolye diziliminde, sıralama sayısı (n−1)!/2 olur.
Soru: "MATEMATİK" kelimesinin harfleriyle anlamlı ya da anlamsız, 4 harfli kaç farklı kelime yazılabilir? (Harfler tekrar kullanılmayacak.) Çözüm: "MATEMATİK" kelimesi 9 harflidir (M, A, T, E, M, A, T, İ, K). Ancak M, A ve T harfleri ikişer kez tekrar eder. Soruda harfler tekrar kullanılmayacağı için, bu tekrarlar bizi ilgilendirmez; kullanabileceğimiz farklı harfleri sayarız: M, A, T, E, İ, K → 6 farklı harf. O halde 6 farklı elemandan 4'lü permütasyon: P(6, 4) = 6! / (6−4)! = 6! / 2! = 720 / 2 = 360.
3. Kombinasyon (Seçme)
n farklı elemanın r'li seçimlerinin (sıra önemli değil) sayısına kombinasyon denir ve C(n, r) veya (n r) ile gösterilir.
C(n, r) = n! / (r! × (n−r)!)
Önemli Özellikler:
- C(n, 0) = C(n, n) = 1
- C(n, r) = C(n, n−r) (Simetri özelliği)
- C(n, r) + C(n, r+1) = C(n+1, r+1) (Pascal özdeşliği)
Soru: 10 kişilik bir gruptan 4 kişilik bir ekip kaç farklı şekilde seçilir? Çözüm: Sıra önemli olmadığı için kombinasyon kullanırız. C(10, 4) = 10! / (4! × 6!) = (10×9×8×7) / (4×3×2×1) = 5040 / 24 = 210.
Bir problemde 'sıralama', 'diziliş', 'yan yana' gibi ifadeler varsa permütasyon; 'seçim', 'ekip', 'küme', 'alt küme', 'kaç tane' (sıra belirtilmiyorsa) gibi ifadeler varsa kombinasyon düşünmelisin.
4. Binom Açılımı
(x + y)ⁿ ifadesinin açılımına binom açılımı denir. Açılımdaki her terim C(n, r) · xⁿ⁻ʳ · yʳ şeklindedir.
(x + y)ⁿ = C(n,0)xⁿy⁰ + C(n,1)xⁿ⁻¹y¹ + ... + C(n,n)x⁰yⁿ
Önemli Noktalar:
- Açılım (n+1) terimlidir.
- Baştan (r+1). terim: Tʳ₊₁ = C(n, r) · xⁿ⁻ʳ · yʳ (r=0,1,...,n)
- Katsayılar toplamı için x ve y yerine 1 yazılır: (1+1)ⁿ = 2ⁿ.
- Sabit terim için değişkenlerin çarpımının derecesi 0 olmalıdır.
Soru: (2x − 3)⁵ açılımında x³'lü terimin katsayısı kaçtır? Çözüm: Genel terim: Tʳ₊₁ = C(5, r) · (2x)⁵⁻ʳ · (−3)ʳ = C(5, r) · 2⁵⁻ʳ · (−3)ʳ · x⁵⁻ʳ. x³'lü terim için 5−r = 3 → r = 2 olmalı. T₃ = C(5, 2) · 2³ · (−3)² = 10 · 8 · 9 = 720. Katsayı 720'dir.
5. Olasılık
Bir deneyin tüm mümkün sonuçlarının kümesine örnek uzay (E), örnek uzayın herhangi bir alt kümesine olay denir. Bir A olayının olasılığı P(A) ile gösterilir.
P(A) = s(A) / s(E) (Eş olasılıklı tüm sonuçlar için)
Temel Kurallar:
- 0 ≤ P(A) ≤ 1
- P(E) = 1, P(∅) = 0
- A ve B ayrık olaylarsa (A∩B=∅), P(A∪B) = P(A) + P(B).
- Ayrık olmayan olaylar için: P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B).
- A olayının tümleyeni A' ise: P(A') = 1 − P(A).
Koşullu Olasılık ve Bağımsızlık:
- B olayının gerçekleştiği biliniyorken A'nın olasılığı: P(A|B) = P(A∩B) / P(B).
- Eğer P(A∩B) = P(A) · P(B) ise A ve B bağımsız olaylardır. Bağımsız olaylarda P(A|B) = P(A).
Soru: Bir zar atıldığında üst yüze gelen sayının asal veya çift sayı olma olasılığı kaçtır? Çözüm: E={1,2,3,4,5,6}, s(E)=6. A: 'Asal sayı'={2,3,5}, s(A)=3. B: 'Çift sayı'={2,4,6}, s(B)=3. A∩B={2}, s(A∩B)=1. İstenen P(A∪B) = P(A)+P(B)−P(A∩B) = (3/6)+(3/6)−(1/6) = 5/6.
Olasılık sorularında paydada örnek uzayın eleman sayısını (s(E)) doğru belirlemek çok önemlidir. Zar, para gibi nesnelerde genellikle eş olasılık vardır. Ancak seçim, sıralama içeren sorularda s(E) ve s(A) hesaplamak için permütasyon/kombinasyon kullanman gerekebilir.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
