Corvus simgesi
Corvus · KPSS Coğrafya

Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye'nin yer şekilleri, jeolojik zamanlardaki tektonik hareketler ve dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmuştur. Bu anlatımda, iç ve dış kuvvetlerin oluşturduğu dağ, ova, plato, kıyı tipleri ve diğer aşınım-birikim şekilleri, oluşumlarına ve Türkiye'deki önemli örneklerine göre açıklanmaktadır.

1. Türkiye'nin Jeolojik Oluşumu ve İç Kuvvetler

Türkiye, Alp-Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde yer alır. Jeolojik oluşumunda, başta Üçüncü Zaman (Tersiyer) olmak üzere, Kretase ve Paleojen dönemlerini de kapsayan Alp Orojenezi (dağ oluşumu hareketi) belirleyicidir. Bu hareketler sonucu Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar oluşmuş, Anadolu yarımadası kabaca şekillenmiştir. İç kuvvetler (tektonizma) yer kabuğunun derinliklerinden gelen enerjiyle oluşur ve ana yapıyı meydana getirir.

İç Kuvvetler ve Oluşturduğu Şekiller:

2. Dağların, Ovaların ve Platoların Oluşum Türlerine Göre Sınıflandırılması

Dağların Oluşumuna Göre Türleri:

Ovaların Oluşumuna Göre Türleri:

Platoların Oluşumuna Göre Türleri:

3. Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Şekiller

Dış kuvvetler (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga, yer altı suları) iç kuvvetlerle yükseltilen ana yapıyı aşındırır, taşır ve başka yerlerde biriktirir. Türkiye'de bugünkü detaylı yer şekillerinin (vadi, peribacası, sirk gölü, mağara vb.) oluşumundan sorumludurlar.

Akarsu Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri:

Rüzgâr Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri:

Buzul Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri:

Karstik Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri (Kalkerli Arazide):

4. Türkiye'nin Kıyı Tipleri

Kıyılar oluşum şekillerine göre sınıflandırılır:

Örnek

Soru: Aşağıdaki ovalardan hangisi oluşum bakımından diğerlerinden farklıdır? A) Çarşamba Ovası B) Bafra Ovası C) Çukurova D) Bakırçay Ovası E) Silifke Ovası

Çözüm: Öncelikle oluşum türlerini düşünelim. Çarşamba, Bafra ve Silifke Ovaları, akarsuların denize taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşan delta ovalarıdır. Çukurova, Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin taşıdığı alüvyonlarla oluşmuş büyük bir alüvyal ovadır. Bakırçay Ovası ise, Ege Bölgesi'nde Bakırçay nehrinin taşıdığı alüvyonların birikmesiyle oluşmuş bir alüvyal ovadır. Ancak soruda 'oluşum bakımından farklı' arandığı için, diğer dördü deniz kıyısında oluşan delta/alüvyal ovalarken, Çukurova bir iç bölge alüvyal ovasıdır. Fakat KPSS bağlamında, genellikle Çukurova'nın bir delta ovası olarak sınıflandırılmadığı ve alüvyal ova olarak kabul edildiği dikkate alınmalıdır. Bu nedenle farklı olan Çukurova'dır. Cevap: C

Örnek

Soru: Türkiye'de volkanik arazi üzerinde oluşan platoya aşağıdakilerden hangisi örnek verilebilir? A) Haymana Platosu B) Taşeli Platosu C) Erzurum-Kars Platosu D) Bozok Platosu E) Cihanbeyli Platosu

Çözüm: Seçeneklerdeki platoların oluşumlarını hatırlayalım. Haymana, Bozok ve Cihanbeyli Platoları, eski aşınım düzlüklerinin (peneplen) yükselmesiyle oluşan aşınım platolarıdır. Taşeli Platosu, kalkerli (kireçtaşı) yapıdan oluşan bir karstik platodur. Erzurum-Kars Platosu ise, üçüncü zamandaki volkanik faaliyetlerle yüzeye yayılan lavların oluşturduğu geniş düzlüklerdir. Bu nedenle volkanik arazi üzerinde oluşan plato, Erzurum-Kars Platosu'dur. Cevap: C

Not

KPSS'de yer şekilleri sorularında, dağ/ova/plato ismi verilip oluşum türü veya bulunduğu bölge sorulabilir. Önemli olan, temel oluşum süreçlerini (kıvrım, kırık, volkanik, tektonik çöküntü, delta, karstik vb.) ve bunların Türkiye'deki en tipik örneklerini eşleştirebilmektir. Örneğin, 'Delta Ovası' denince akla Fırat-Dicle dışındaki büyük akarsuların (Kızılırmak, Yeşilırmak, Seyhan-Ceyhan, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes) denize döküldüğü yerler gelmelidir. Çukurova'nın delta değil, alüvyal ova olarak sınıflandırıldığını unutma.

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.

Corvus

Bu konudan test çöz

Corvus’ta Türkiye'nin Yer Şekilleri konusunun testlerini çöz, yanlışlarını tekrar et ve ilerlemeni takip et.

KPSS Coğrafya konuları

Corvus bağımsız bir uygulamadır; ÖSYM ve Millî Eğitim Bakanlığı ile bir bağı yoktur. Sınav adları yalnız hangi sınava hazırlanıldığını belirtmek için kullanılır.