Corvus simgesi
Corvus · KPSS Coğrafya

Türkiye'de Yerleşme

Türkiye'de yerleşmeler, nüfus miktarı ve ekonomik faaliyetlerine göre kır ve kent yerleşmeleri olarak ikiye ayrılır. Kır yerleşmeleri köy, mezra, yayla, kom ve oba gibi farklı tiplerden oluşurken, kentler kuruluş yerleri ve işlevlerine göre sınıflandırılır. Bu konu, bu yerleşme türlerinin temel özelliklerini ve birbirinden nasıl ayırt edileceğini kapsar.

1. Yerleşme Türlerine Genel Bakış

Türkiye'de yerleşmeler, temelde nüfus sayısı, ekonomik faaliyetlerin çeşitliliği ve yapılaşma özelliklerine göre 'kır yerleşmeleri' ve 'kent yerleşmeleri' olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Kır yerleşmelerinde nüfus az, ekonomik faaliyetler tarım ve hayvancılıkla sınırlıdır. Kent yerleşmelerinde ise nüfus fazla, ekonomik faaliyetler sanayi, ticaret, hizmet gibi sektörlerde çeşitlenmiştir.

2. Kır Yerleşmeleri ve Özellikleri

Kır yerleşmeleri, sürekli veya geçici olarak yaşanan, nüfusu genellikle 10.000'in altında olan ve ekonomisi büyük ölçüde tarım ve hayvancılığa dayanan yerleşim birimleridir. Türkiye'de farklı kır yerleşme tipleri bulunur.

Başlıca Kır Yerleşme Tipleri ve Özellikleri:

Not

KPSS'de sıkça karıştırılan 'mezra' ve 'yayla' kavramlarıdır. Unutma: Mezranın temel işlevi tarım (ekim-dikim), yaylanın temel işlevi hayvancılık (otlatma) ve yazlık konaklamadır. Mezralar daha alçak, tarıma uygun alanlarda, yaylalar ise yüksek ve serin yaylalık alanlarda kurulur.

3. Kent Yerleşmeleri: Kuruluş Yerleri

Kentlerin kurulduğu ve geliştiği yerler, genellikle belirli doğal ve beşeri koşullara bağlıdır. Bu koşullar, kentin ilk ortaya çıkış nedenini ve işlevsel gelişimini şekillendirir.

Kentlerin Kuruluşunu Etkileyen Başlıca Faktörler ve Örnekler:

4. Kentlerin İşlevlerine Göre Sınıflandırılması

Kentler, öne çıkan ekonomik ve sosyal faaliyetlerine, yani işlevlerine göre sınıflandırılır. Bir kent birden fazla işleve sahip olabilir (örneğin, hem liman hem sanayi kenti), ancak genellikle bir işlevi ön plandadır.

Başlıca İşlevsel Kent Türleri:

Örnek

Soru: Aşağıdaki yerleşmelerden hangisi, temel işlevi ve fiziki özellikleri düşünüldüğünde bir 'yayla' yerleşmesine örnek olarak gösterilemez?

A) Yaz aylarında hayvan otlatmak için çıkılan, dağların yüksek kesimlerindeki düzlükler.

B) Tarım arazilerinin ortasında, kalıcı konutların bulunduğu ve nüfusu 500 olan bir birim.

C) Turizm amaçlı yazlık konaklama tesislerinin yoğunlaştığı serin plato alanları.

D) Göçer ailelerin çadırlarını kurduğu, geçici süreyle konakladıkları yüksek rakımlı bölgeler.

Çözüm: Yayla, temelde yaz mevsiminde kullanılan, hayvancılık (otlatma) ve serinleme amaçlı, genellikle geçici veya mevsimlik yerleşim gösteren yüksek yerlerdir. A, C ve D seçenekleri bu tanıma uygun özellikler taşır. B seçeneği ise 'kalıcı konutlar' ve 'tarım arazileri' vurgusuyla sürekli bir köy veya mezra yerleşmesini tanımlamaktadır. Bu nedenle yayla özelliği göstermez. Cevap: B

Örnek

Soru: Aşağıdaki kent çiftlerinden hangisinin her ikisinde de kentin kuruluş yeri üzerinde liman özelliğinin belirleyici olduğu söylenebilir?

A) İzmir – Zonguldak

B) Adana – Konya

C) Ankara – Eskişehir

D) Antalya – Kayseri

Çözüm: Soruda, her iki kentin de kuruluşunda liman işlevinin (denize kıyısı olma ve bir limana sahip olma) belirleyici olduğu çift sorulmaktadır. İzmir'in kuruluşunda liman özelliği belirleyiciyken, Zonguldak'ın kuruluş nedeni esas olarak taşkömürü maden yataklarıdır; liman işlevi daha sonra gelişmiştir. Bu nedenle her iki kent için de 'kuruluşta belirleyici' ortaklığı yoktur. Adana (ova), Konya (ova), Ankara (yönetim/ulaşım), Eskişehir (ulaşım kavşağı), Antalya (liman ve turizm) ve Kayseri (ticaret/sanayi) çiftlerinde ise her iki kent için liman özelliği ortak ve belirleyici değildir. Bu durumda, verilen seçeneklerden hiçbiri doğru cevap olamaz. Ancak, sorunun orijinalinde varsayım hatası bulunmaktadır; KPSS mantığında İzmir ve Zonguldak'ın her ikisinin de liman kenti olarak bilindiği düşünülerek A seçeneği işaretlenebilir, fakat gerçek bilgi Zonguldak'ın kuruluşunda limanın belirleyici olmadığı yönündedir. Bu nedenle, düzeltilmiş bilgiye göre doğru bir çift yoktur. Cevap: Seçenekler arasında doğru bir çift bulunmamaktadır.

Not

KPSS Coğrafya sorularında, bir kentin birden fazla işlevi olabileceğini unutma. Örneğin, İstanbul hem liman, hem sanayi, hem kültür, hem turizm, hem de ticaret kentidir. Ancak soru, 'kuruluş yeri'ni soruyorsa, ilk ortaya çıkış nedeni; 'işlev'ini soruyorsa, günümüzdeki öne çıkan ekonomik faaliyeti düşünülmelidir. Ayrıca, Zonguldak gibi bazı kentlerin kuruluş nedeni (maden) ile sonradan kazandığı işlev (liman) birbirinden farklı olabilir; bu ayrıma dikkat et.

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.

Corvus

Bu konudan test çöz

Corvus’ta Türkiye'de Yerleşme konusunun testlerini çöz, yanlışlarını tekrar et ve ilerlemeni takip et.

KPSS Coğrafya konuları

Corvus bağımsız bir uygulamadır; ÖSYM ve Millî Eğitim Bakanlığı ile bir bağı yoktur. Sınav adları yalnız hangi sınava hazırlanıldığını belirtmek için kullanılır.