Fiiller, iş, oluş, durum bildiren ve kip, kişi ekleriyle çekimlenen sözcüklerdir. Ek fiil, isim soylu sözcükleri yüklem yapan veya fiillere gelerek birleşik zaman oluşturan yardımcı bir unsurdur. Fiilimsiler ise fiil kökenli olup isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan ve fiil anlamı taşıyan sözcüklerdir.
1. Fiiller (Eylemler)
Fiiller, varlıkların yaptığı işi, oluşu veya durumu kip ve kişi ekleriyle bildiren sözcüklerdir. Fiil köküne gelen kip ekleri zaman veya dilek bildirir, kişi ekleri ise işi yapanı gösterir.
Fiiller Anlam Özelliklerine Göre Üçe Ayrılır:
- İş (Kılış) Fiili: Nesne alabilen, bir işi başkasına yönelten fiillerdir. Örnek: 'yazmak', 'okumak', 'temizlemek'.
- Durum Fiili: Nesne almayan, öznenin geçici halini bildiren fiillerdir. Örnek: 'uyumak', 'oturmak', 'gülmek'.
- Oluş Fiili: Nesne almayan, öznenin kendiliğinden ve zamanla geçirdiği değişimi bildiren fiillerdir. Örnek: 'büyümek', 'sararmak', 'acıkmak'.
2. Fiillerde Kip ve Zaman
Fiillerde Kip Türleri:
- Bildirme (Haber) Kipleri: Zaman bildirir. Bunlar: Görülen Geçmiş Zaman (-dı), Duyulan Geçmiş Zaman (-mış), Şimdiki Zaman (-yor), Gelecek Zaman (-acak), Geniş Zaman (-r).
- Dilek (Tasarlama) Kipleri: Zaman bildirmez; istek, gereklilik, emir veya koşul anlamı katar. Bunlar: Gereklilik Kipi (-malı), İstek Kipi (-a), Şart Kipi (-sa), Emir Kipi (ek almaz).
Fiillerde Zaman Yapısı:
- Basit Zamanlı Fiil: Tek bir kip eki alır. Örnek: 'yazdı' (görülen geçmiş zaman).
- Birleşik Zamanlı Fiil: Bir haber veya dilek kipine ek fiilin getirilmesiyle oluşur. Üç birleşik zaman vardır: Hikâye (-dı), Rivayet (-mış), Koşul (-sa). Örnek: 'yazıyormuş' (şimdiki zamanın rivayeti).
3. Ek Fiil (İsim Cümlelerinin Yüklemi)
Ek fiil, isim soylu sözcükleri yüklem yapan veya basit zamanlı fiillere gelerek birleşik zaman oluşturan yardımcı bir unsurdur. Dört kipte çekimlenir: Görülen geçmiş zaman (-di), duyulan geçmiş zaman (-miş), şart kipi (-se) ve geniş zaman (-dir). İki temel işlevi vardır: 1) İsim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapar (Örnek: 'Öğretmen-di-m'). 2) Basit zamanlı fiillere gelerek birleşik zamanlı fiil yapar (Örnek: 'geliyor-du-m').
Ek fiilin geniş zaman çekimi olan '-dir' eki, çoğu zaman cümlede kullanılmaz. 'Bu ev güzel.' cümlesinde 'güzel' sözcüğü, ek fiilin geniş zamanıyla çekimlenmiş bir isimdir. Yani aslında 'Bu ev güzeldir.' şeklindedir, ancak '-dir' eki düşmüştür.
4. Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen, fiil anlamını koruyan ancak cümlede isim, sıfat veya zarf göreviyle kullanılan ve çekim eki almayan sözcüklerdir. Üç çeşidi vardır.
Fiilimsi Türleri:
- İsim-Fiil (Ad-Eylem): Fiillere '-ma/-me' veya '-mak/-mek' ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim görevi görür. Örnek: 'Yüzmek sağlıklıdır.' (Özne).
- Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiillere '-an/-en', '-ası/-esi', '-mez/-maz', '-ar/-er', '-ecek/-acak', '-miş/-mış' ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat görevi görür. Örnek: 'Tanıdık bir yüz gördüm.'
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiillere '-ip', '-erek', '-ince', '-meden', '-dikçe', '-eli', '-ken' gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf görevi görür. Örnek: 'Gülerek yanıma geldi.'
Sıfat-fiil ekleri (-en, -ecek, -miş) bazen kip ekiyle karıştırılır. Ayırmak için sözcüğün sıfat olup olmadığına bak. 'Gelecek hafta' ifadesindeki 'gelecek' sıfat-fiildir (sıfat), 'Yarın gelecek.' ifadesindeki 'gelecek' ise gelecek zaman kipidir (fiil).
5. Fiilde Çatı
Fiilde çatı, yüklemin özne ve nesneyle olan ilişkisidir. Özneye göre ve nesneye göre olmak üzere iki yönden incelenir.
Özneye Göre Çatı:
- Etken Çatı: İşi yapan özne bellidir ve cümlede yazılıdır. Örnek: 'Çocuk topu attı.'
- Edilgen Çatı: Fiil '-l' veya '-n' ekini alır. İşi yapan özne belli değildir veya söylenmemiştir. Özne işten etkilenir. Örnek: 'Pencere açıldı.'
- Dönüşlü Çatı: Fiil '-l' veya '-n' ekini alır. İşi yapan ve işten etkilen aynı öznedir. Örnek: 'Kız süslendi.'
- İşteş Çatı: Fiil '-iş' ekini alır. İş birden fazla özne tarafından birlikte veya karşılıklı yapılır. Örnek: 'Onlar görüştü.' (karşılıklı)
Nesneye Göre Çatı:
- Geçişli Fiil: Nesne alabilen fiildir. Sorduğun 'neyi, kimi' sorularına cevap verir. Örnek: 'Mektubu yazdı.' (neyi yazdı? → mektubu)
- Geçişsiz Fiil: Nesne almayan fiildir. 'Neyi, kimi' sorularına cevap vermez. Örnek: 'Bebek uyudu.'
- Oldurgan Çatı: Geçişsiz bir fiilin '-dir, -t, -r' ekleriyle geçişli yapılmasıdır. Örnek: 'Uyudu' (geçişsiz) → 'Uyuttu' (oldurgan).
- Ettirgen Çatı: Geçişli bir fiilin aynı eklerle geçişlilik derecesinin artırılmasıdır. Örnek: 'Yıka-dı' (geçişli) → 'Yıka-t-tı' (ettirgen).
Soru: 'Eski evlerin onarılması için belediyeye başvuruldu.' cümlesindeki fiilimsiyi bulunuz ve türünü belirtiniz.
Çözüm: Önce fiil kökü taşıyan sözcüklere bakalım: 'onarılması', 'başvuruldu'.
'Başvuruldu' çekimli bir fiildir (edilgen, görülen geçmiş zaman).
'Onarılması' sözcüğü ise 'onar-' fiil kökünden türemiştir ve '-ma' isim-fiil ekini almıştır. Ayrıca iyelik eki (-sı) gelmiştir.
Bu sözcük cümlede 'için' edatının nesnesi olarak kullanılmıştır, yani isim görevi görür.
Sonuç: Fiilimsi 'onarılması'dır ve türü isim-fiildir.
Soru: 'Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, özneye göre edilgen, nesneye göre geçişli bir fiildir?' sorusu mantıksızdır. Çünkü edilgen (pasif) çatılı bir fiil, nesne almaz. Edilgen fiillerde işi yapan belli değildir ve özne işten etkilenir. Bu tür bir fiil, 'neyi, kimi' sorularına cevap vermez, yani nesneye göre geçişsizdir. Bu nedenle, bir fiil hem edilgen hem de geçişli olamaz. Sınavlarda bu tür hatalı sorularla karşılaşırsan, sorunun kendisinde bir mantık hatası olduğunu bilmelisin.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
