Yazım kuralları, dilin standart ve anlaşılır kullanımını sağlayan temel ilkelerdir. Bu konuda büyük harf kullanımı, birleşik sözcükler, sayılar, tarihler ve 'de/da', 'ki', 'mi' gibi sık karıştırılan ek ve sözcüklerin doğru yazımı önem taşır. Kurallara hakim olmak, TYT Türkçe'deki yazım yanlışı sorularını çözmenin anahtarıdır.
1. Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
Büyük harf kullanımının temel kuralları şunlardır:
- Cümleler, dizeler ve özel adlar büyük harfle başlar.
- Kişi adları ve soyadları büyük harfle başlar: Mustafa Kemal Atatürk.
- Kurum, kuruluş, dernek adları büyük harfle başlar: Türk Dil Kurumu, Millî Eğitim Bakanlığı.
- Kitap, dergi, gazete, film, eser adlarının yalnızca ilk sözcüğü büyük harfle başlar; içindeki özel adlar da büyük harfle yazılır: 'Suç ve Ceza', 'Milliyet' gazetesi.
- Millî ve dinî bayramların adları büyük harfle başlar: Ramazan Bayramı, Cumhuriyet Bayramı.
- Kıta, ülke, şehir, ilçe, semt, cadde, sokak adları büyük harfle başlar: Asya, Türkiye, Ankara, Çankaya, Atatürk Bulvarı.
- Yön adları, bir bölgeyi ifade ediyorsa büyük harfle başlar: 'Bu ürünler Doğu Anadolu'da yetişir.' Ancak yön bildiriyorsa küçük harfle yazılır: 'İzmir'e gitmek için doğuya doğru ilerleyin.'
Özel ada dâhil olmayan kurum, makam, terim adları küçük harfle başlar: 'üniversiteye kaydoldu', 'bakanlıkta çalışıyor' küçük yazılır. Ancak özel ad olarak kullanılıyorsa büyük harfle başlar: 'Bakanlık bu konuda açıklama yaptı.' (Millî Eğitim Bakanlığı kastediliyorsa)
2. Birleşik Sözcüklerin, Pekiştirmelerin ve İkilemelerin Yazımı
Birleşik sözcükler, dilde kalıplaşarak tek bir kavramı karşılayan sözcüklerdir. Yazımları konusunda net kurallar vardır.
Birleşik sözcükler genellikle bitişik yazılır:
- Birleşirken ses düşmesi veya türemesi olanlar: 'kahve+altı → kahvaltı', 'sütlü+aş → sütlaç'.
- Kalıplaşmış bazı sözcükler: 'hanımeli', 'aslanağzı', 'gecekondu', 'biçerdöver'.
- Dilimize yabancı dillerden girmiş bazı birleşikler: 'feragatname', 'alelacele'.
Ayrı yazılan birleşik sözcükler ve diğer yapılar:
- İkilemeler her zaman ayrı yazılır: 'yavaş yavaş', 'göz göze', 'güle oynaya'.
- Pekiştirmeler bitişik yazılır ve pekiştiren hece genellikle sözcüğün ilk ünsüzünden sonra 'm, p, r, s' harflerinden biri getirilerek yapılır: 'bembeyaz', 'sapsağlam', 'dümdüz'.
- Kurallı birleşik fiiller (yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma) bitişik yazılır: 'yapabilmek' (yeterlik), 'gidivermek' (tezlik), 'bakakalmak' (sürerlik), 'düşeyazmak' (yaklaşma). Ancak anlamca kaynaşmamış yardımcı fiille yapılanlar ayrı yazılır: 'hasta oldu', 'yardım etti'.
3. Sayıların, Kısaltmaların, Tarihlerin ve Eklerin Yazımı
Sayıların yazımı:
- Sayılar metin içinde yazıyla yazılır: 'Bugün otuz beş öğrenci geldi.'
- Saat, para tutarı, istatistik, bilimsel veri gibi durumlarda rakam kullanılır: 'Saat 14.30'da', '5 kg elma', '%25 indirim'.
- Sıra sayıları rakamla yazılırsa sonuna nokta konur veya kesme işaretiyle '-ncı' eki getirilir: '5.' veya '5'inci'. Yazıyla yazılırsa 'beşinci' şeklindedir.
Kısaltmaların yazımı:
- Kuruluş adlarının kısaltmaları genellikle her sözcüğün ilk harfi alınarak büyük harfle yapılır ve nokta konmaz: 'TDK', 'MEB', 'THY'.
- Ölçü birimlerinin uluslararası kısaltmaları küçük harfle yazılır ve nokta konmaz: 'kg', 'cm', 'ml'.
- Kısaltmalara ek getirilirken kesme işareti kullanılır: 'TDK'ye', 'kg'dan', 'cm'yi'.
Tarihlerin yazımında gün, ay, yıl rakamla yazılabilir. Ay adı rakamla yazılıyorsa nokta veya eğik çizgi ile ayrılır: '11.04.2023' veya '11/04/2023'. Ay adı yazıyla yazılıyorsa gün, ay ve yıl arasına nokta konmaz: '11 Nisan 2023'.
4. 'de/da', 'ki', 'mi' Yazımı
'de/da' (Bulunma Durum Eki ve Bağlaç)
- **Bağlaç olan 'de/da'** her zaman ayrı yazılır. Kendisinden önceki sözcüğün ses özelliklerine göre 'te/ta' şeklini almaz. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmuyorsa bağlaçtır ve ayrı yazılır: 'Kalemim evde kalmış, defter de öyle.' ('de' çıkarılırsa 'Kalemim evde kalmış, defter öyle.' anlamlı kalır.)
- **Bulunma durum eki '-de/-da'** bitişik yazılır. Ünsüz benzeşmesine uğrayarak '-te/-ta' olabilir. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur: 'Evde kimse yoktu.' ('-de' çıkarılırsa 'Ev kimse yoktu.' anlamsız olur.)
'ki' (İlgi Zamiri, Sıfat Yapan Ek ve Bağlaç)
- **Bağlaç olan 'ki'** her zaman ayrı yazılır: 'O kadar yorgunum ki uyuyakalmışım.'
- **İlgi zamiri '-ki'** bitişik yazılır. İsim tamlamalarında tamlananın yerini tutar: 'Senin araban kırmızı, benimki mavi.' ('benim arabam'ın yerine)
- **Sıfat yapan '-ki' eki** bitişik yazılır ve zaman veya yer bildiren sözcüklere eklenir: 'dünkü olay', 'duvardaki resim'.
'mi' (Soru Eki)
- **Soru eki 'mi'** her zaman ayrı yazılır. Kendisinden önceki sözcüğün son ünlüsüne göre 'mı/mu/mü' şekillerini alır: 'Okula geldin mi?', 'Yarın görüşecek miyiz?'
- Soru ekinden sonra gelen ekler bu eke bitişik yazılır: 'Geldin miydi?', 'Okuyor musun?'
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır? A) Bu konuda senden başka danışacak kimse yok. B) Sabahki toplantıda bu karar alınmıştı. C) Akşamki maçı birlikde izleyelim mi? D) Yarınki sınava iyi çalıştın mı? Çözüm: Seçenekleri inceleyelim. A'da 'başka' sözcüğü doğru yazılmıştır. B'de yer bildiren sıfat yapan '-ki' eki bitişik yazılmıştır, doğru. C'de 'birlikde' sözcüğü yanlıştır. Bu sözcük, birleşik bir sözcük olan 'birlikte' şeklinde yazılmalıdır. D'de soru eki 'mi' ayrı yazılmış ve 'yarınki' bitişik yazılmıştır, ikisi de doğru. Cevap: C
Soru: 'O kadar çok şey anlattıki (I) hepimiz hayran kaldık. Ancak anlattıklarının içinde öyle şeyler vardıki (II) inanmakta zorlandık. Söylediklerinin doğru olup olmadığını merak ettik mi (III) ettik tabi. Sonunda anladıkki (IV) bu hikâyeler onun hayal gücünün ürünüymüş.' Bu parçada numaralanan yerlerden hangilerinde yazım yanlışı vardır? Çözüm: I. 'anlattıki' → Buradaki 'ki' bağlaçtır (o kadar... ki bağlacı), ayrı yazılmalıdır: 'anlattı ki'. YANLIŞ. II. 'vardıki' → Buradaki 'ki' de bağlaçtır (öyle... ki), ayrı yazılmalıdır: 'vardı ki'. YANLIŞ. III. 'merak ettik mi' → Soru eki 'mi' ayrı yazılmış ve doğru. IV. 'anladıkki' → Buradaki 'ki' bağlaçtır, ayrı yazılmalıdır: 'anladık ki'. YANLIŞ. Ayrıca 'tabi' sözcüğü 'tabii' şeklinde yazılmalıdır ancak bu numaralanmamıştır. Dolayısıyla I, II ve IV numaralı yerlerde yazım yanlışı vardır.
Yazım kuralları sorularını çözerken en kritik nokta, sözcüğün veya ekin işlevini (bağlaç mı, ek mi) doğru tespit etmektir. Bağlaç olan 'de, ki' her zaman ayrı; ek olanlar bitişik yazılır. Soru eki 'mi' ise istisnasız ayrı yazılır. Bu ayrımı yapmak için cümleden çıkarma yöntemini kullan.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
