Edilgen yapı (passive voice), eylemi yapanın (özne) değil, eylemden etkilenenin vurgulandığı cümle yapısıdır. Temel formülü 'be + V3' olup zamanlara göre 'be' fiili çekimlenir. Ettirgen yapı (causative) ise bir işin başkasına yaptırıldığını ifade eder ve 'have/get something done' kalıbıyla kurulur. Bu iki yapı, YDS'de cümle tamamlama, çeviri ve anlam bütünlüğü sorularında sıklıkla karşımıza çıkar.
1. Edilgen Yapı (Passive Voice) Nedir?
Etken cümlede özne (subject) eylemi yapan kişidir. Edilgen cümlede ise asıl vurgu, eylemden etkilenen nesne (object) üzerindedir; eylemi yapan kişi (agent) çoğunlukla belirtilmez veya 'by' edatıyla cümlenin sonuna eklenir. Edilgen yapıyı kullanmanın temel sebepleri şunlardır:
Edilgen Yapı Kullanım Nedenleri:
- Eylemi yapan kişi bilinmediğinde veya önemli olmadığında.
- Eylemden etkilenen kişi veya şey daha önemli olduğunda.
- Resmî veya bilimsel yazılarda nesnellik sağlamak için.
- Eylemin kendisini vurgulamak için.
2. Edilgen Yapının Temel Formülü ve Zamanlarla Kullanımı
Edilgen yapının temel formülü 'be + fiilin 3. hali (V3)'dir. Burada 'be' fiili cümlenin zamanına (tense) ve özneye göre çekimlenir (am, is, are, was, were, be, being). Fiil her zaman V3 (past participle) halinde kalır.
Farklı Zamanlarda Edilgen Yapı Örnekleri:
- Simple Present: The car is washed every week. (Araba her hafta yıkanır.)
- Present Continuous: The car is being washed now. (Araba şu an yıkanıyor.)
- Simple Past: The car was washed yesterday. (Araba dün yıkandı.)
- Past Continuous: The car was being washed when I arrived. (Ben vardığımda araba yıkanıyordu.)
- Present Perfect: The car has been washed. (Araba yıkandı.)
- Future (will): The car will be washed tomorrow. (Araba yarın yıkanacak.)
- Modals (can, should, must): The car must be washed. (Araba yıkanmalı.)
Genel Formül: Subject + (Tense of 'be') + V3 (+ by + agent)
3. Ettirgen Yapı (Causative: Have/Get Something Done)
Ettirgen yapı, bir işi kendimiz yapmak yerine başkasına yaptırdığımızı ifade eder. İki ana kalıbı vardır: 'have something done' ve 'get something done'. Anlam olarak çok benzerler, ancak 'get' biraz daha günlük konuşma diline yakındır.
Ettirgen Yapı Kalıpları ve Anlamları:
- 'Have something done': I had my hair cut. (Saçımı kestirdim.) [Bir berber kesti.]
- 'Get something done': I got my computer fixed. (Bilgisayarımı tamir ettirdim.) [Bir teknisyen tamir etti.]
- Bu yapılar genellikle para karşılığı yaptırılan profesyonel hizmetler için kullanılır.
- Yapı: Subject + have/get + object + V3
4. Edilgen ve Ettirgen Yapıların Karşılaştırılması
İki yapı da V3 kullanır, bu nedenle karıştırılabilir. Temel fark, ettirgende işi yaptıran kişinin (cümlenin öznesi) işten doğrudan etkilenmesi ve genellikle bu iş için bir ücret ödemesidir. Edilgende ise vurgu sadece işin yapılmış olmasındadır.
Soru: Aşağıdaki cümleyi edilgen yapıya çeviriniz: 'Someone cleans the offices every night.'
Çözüm: 1. Edilgen cümlenin öznesi, etken cümlenin nesnesi olmalıdır: 'the offices'. 2. Zaman Simple Present olduğu için 'be' fiili 'are' olur (the offices → çoğul). 3. Ana fiil 'clean'ın V3 hali 'cleaned'dir. 4. Eylemi yapan ('someone') belirtilmek istenmezse atılır. Sonuç: 'The offices are cleaned every night.'
Soru: Boşluğu uygun şekilde doldurunuz: 'I need to _____ my passport _____ before the trip.' (Yolculuktan önce pasaportumu yeniletmem gerekiyor.)
Çözüm: 1. Anlam 'başkasına yaptırmak' (renew - yeniletmek). 2. Bu, ettirgen yapıyı gerektirir. 3. 'Need to' dan sonra fiilin yalın hali gelir, bu yüzden 'have' veya 'get' kullanabiliriz. 4. Nesne 'my passport' dan sonra V3 ('renewed') gelir. Sonuç: 'I need to have/get my passport renewed before the trip.'
YDS'de sıkça karşılaşılan bir tuzak, Present Perfect Continuous (have been doing) ile Present Perfect Passive (have been done) karışıklığıdır. 'The report has been written.' (Rapor yazıldı.) edilgenken, 'He has been writing the report.' (O, raporu yazıyordu.) etken ve süreklilik bildirir. 'Been' den sonra V1+ing mi (etken continuous) yoksa V3 mü (edilgen) geldiğine dikkat et!
Ettirgen yapıda 'have' fiili, sahip olmak anlamındaki 'have' ile karıştırılmamalıdır. 'I had my car.' arabaya sahiptim anlamındayken, 'I had my car washed.' arabamı yıkattım anlamındadır. Aradaki fark, nesneden sonra gelen V3'tür.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
