Bu konu, 1923-1939 yılları arasında Atatürk dönemi Türkiye'sinin iç ve dış politikasını, çok partili hayata geçiş denemelerini ve aynı dönemde dünyada yaşanan barış arayışları ile totaliter rejimlerin yükselişini kapsar. Türkiye, içeride modernleşme ve laikleşme hamleleri yaparken, dış politikada Musul, Hatay, Boğazlar gibi sorunları barışçıl yollarla çözmeye ve bölgesel ittifaklarla güvenliğini sağlamaya çalışmıştır.
1. Atatürk Dönemi İç Politikası ve Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri
Cumhuriyet'in ilanından sonra, Türkiye'de tek parti (Cumhuriyet Halk Partisi-CHP) yönetimi vardı. Ancak Atatürk, demokratik bir sistem için farklı görüşlerin mecliste temsil edilmesi gerektiğine inanıyordu. Bu düşünceyle, iki önemli çok partili hayata geçiş denemesi yapıldı.
Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri:
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF - 1924): Kazım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy gibi Milli Mücadele'nin önde gelen isimleri tarafından kuruldu. Liberal ekonomi ve daha özgürlükçü bir yönetim vaat etti. Parti programında 'dini inançlara saygılıyız' ibaresinin yer alması, rejim karşıtı bazı grupların (örneğin Şeyh Said İsyanı) partiyi destekler gibi görünmesine yol açtı. İsyanın ardından, irticai faaliyetlere zemin hazırladığı gerekçesiyle 1925'te kapatıldı.
- Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF - 1930): Atatürk'ün isteği ve yakın arkadaşı Fethi Okyar tarafından kuruldu. Ekonomide devletçilik yerine liberalizmi, özel teşebbüsü savunuyordu. Kısa sürede büyük bir ilgi gördü, ancak muhalefet partisi olması beklenirken, rejim karşıtı ve inkılaplara muhalif grupların toplandığı bir merkez haline geldi. Gelişen olaylar ve tehlikeleri gören Fethi Okyar, partiyi kendi kararıyla 1931 yılında kapattı.
Bu iki deneme, henüz toplumun demokratik muhalefet kültürüne ve inkılapların tam olarak yerleşmemiş olmasına bağlı olarak başarısız oldu. Çok partili hayata kalıcı geçiş, ancak İkinci Dünya Savaşı sonrası 1946'da gerçekleşecektir.
2. Atatürk Dönemi Dış Politikası (1923-1938)
Atatürk dönemi dış politikasının temel ilkesi 'Yurtta sulh, cihanda sulh'tur. Bu barışçı politika çerçevesinde, Lozan'da çözülemeyen veya sonradan ortaya çıkan sorunlar diplomasi yoluyla çözülmeye çalışılmıştır.
Önemli Dış Politika Konuları:
- Musul Sorunu: Lozan'da çözülemeyen Musul, İngiltere ile yapılan görüşmeler sonucunda 1926'da imzalanan Ankara Antlaşması ile Irak'a (İngiliz mandası altında) bırakıldı. Türkiye, 25 yıl süreyle Musul petrollerinden %10'luk bir pay aldı.
- Boğazlar Sorunu: Lozan'da kurulan Boğazlar Komisyonu ve askersiz statü, Türkiye'nin egemenliğini sınırlandırıyordu. İtalya'nın Habeşistan'ı işgali ve Almanya'nın yükselişiyle artan dünya gerginliği üzerine Türkiye, konuyu gündeme getirdi. 1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile komisyon kaldırıldı, Türkiye Boğazlar üzerinde tam egemenlik sağladı ve asker bulundurma hakkını elde etti.
- Hatay'ın Ana Vatana Katılması: Lozan'da Suriye sınırı içinde kalan İskenderun Sancağı (Hatay), özerk bir yönetime sahipti. 1936'da Fransa'nın Suriye'den çekilme hazırlıkları, Hatay'ın Suriye'ye bağlanma riskini doğurdu. Atatürk'ün kararlı diplomatik ve askeri girişimleri sonucu 1938'de Hatay Devleti kuruldu. Atatürk'ün vefatından sonra, 1939'da Hatay Meclisi'nin aldığı kararla Türkiye'ye katıldı.
- Balkan Antantı (1934): İtalya ve Almanya'nın yayılmacı politikalarına karşı, Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında imzalandı. Bulgaristan, sınır revizyonu istediği için katılmadı. Üyeler birbirlerinin sınırlarına saygı göstermeyi ve bir saldırı durumunda istişarede bulunmayı taahhüt etti. Ancak, İkinci Dünya Savaşı öncesi değişen dengeler nedeniyle etkinliğini yitirdi.
- Sadabat Paktı (1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Tahran'da imzalandı. Paktın amacı, üye ülkeler arasında bölgesel iş birliğini geliştirmek, sınır güvenliğini sağlamak ve dostane ilişkileri pekiştirmekti. Suriye bu pakta üye değildir.
3. İki Savaş Arası Dünya: Barış Arayışları ve Totaliter Rejimlerin Yükselişi
1918-1939 yılları arasındaki dönem, Birinci Dünya Savaşı'nın yıkımından sonra kalıcı barışı sağlama umutlarıyla başladı, ancak ekonomik buhran ve yayılmacı diktatörlüklerin yükselişiyle İkinci Dünya Savaşı'na sürüklendi.
Barışı Koruma Çabaları:
- Milletler Cemiyeti: Savaş sonrası kurulan ve amacı uluslararası iş birliğini sağlamak, anlaşmazlıkları barışçıl yollarla çözmek olan örgüt. ABD'nin katılmaması ve büyük devletlerin çıkarları doğrultusunda hareket etmesi nedeniyle etkisiz kaldı.
- Locarno Antlaşmaları (1925): Almanya ile Fransa arasındaki sınırı garanti altına alarak Avrupa'da bir uzlaşma dönemi başlattı.
- Kellogg-Briand Paktı (1928): Savaşı ulusal politikaların aracı olmaktan çıkarmayı amaçlayan, birçok devletin imzaladığı antlaşma. Ancak yaptırım gücü yoktu.
Totaliter Rejimlerin Yükselişi:
- Faşizm (İtalya): Benito Mussolini liderliğinde 1922'de iktidara geldi. Milliyetçilik, otoriter devlet, anti-komünizm ve yayılmacılık (Roma İmparatorluğu'nu canlandırma) temelindeydi.
- Nazizm (Almanya): Adolf Hitler liderliğinde 1933'te iktidara geldi. Aşırı milliyetçilik (üstün Alman ırkı), antisemitizm (Yahudi düşmanlığı), totaliter devlet ve Lebensraum (yaşam alanı) adı altında saldırgan bir yayılmacılık politikası izledi.
- Komünist Totalitarizm (Sovyetler Birliği): Josef Stalin döneminde merkezi planlama, kollektivizasyon ve siyasi muhalefetin şiddetle bastırılmasıyla karakterize edildi.
Soru: Atatürk döneminde çok partili hayata geçiş denemelerinin başarısız olmasının temel nedenleri nelerdir? Çözüm: Bu denemelerin başarısız olmasının iki ana nedeni vardır. Birincisi, henüz yeni kurulan Cumhuriyet rejimi ve inkılaplar toplumda tam olarak yerleşmemişti. Muhalefet partileri, rejim karşıtı ve inkılap karşıtı grupların toplandığı bir merkez haline geldi (örneğin Şeyh Said İsyanı ile TCF arasında kurulan bağ). İkincisi, o dönemde demokratik muhalefet kültürü ve hoşgörüsü yeterince gelişmemişti. İktidar ve muhalefet, demokratik kurallar çerçevesinde mücadele edecek olgunluğa henüz ulaşamamıştı.
Soru: Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin Türkiye için önemi nedir? Çözüm: Montrö Sözleşmesi, Türkiye'nin dış politikada en büyük başarılarından biridir. Çözümü şu şekilde açıklayabiliriz: 1) Lozan'da kurulan ve Türkiye'nin egemenliğini kısıtlayan Boğazlar Komisyonu kaldırıldı. 2) Türkiye, Boğazlar üzerinde tam askeri ve idari kontrol (egemenlik) sağladı. 3) Barış zamanı ticaret gemilerinin geçiş serbestisi korunurken, savaş zamanı Türkiye'ye geçişleri kontrol etme ve kısıtlama yetkisi verildi. 4) Bu durum, hem Türkiye'nin uluslararası saygınlığını artırdı hem de İkinci Dünya Savaşı öncesinde kritik bir jeopolitik noktada güvenliğini sağlamasına olanak tanıdı.
Sınavlarda, Balkan Antantı ve Sadabat Paktı'nın kuruluş nedenleri ve üye ülkeleri karıştırılmamalıdır. Balkan Antantı'nda Bulgaristan ve Arnavutluk yoktur (sınır revizyonu istedikleri için). Sadabat Paktı'nda ise Suriye yoktur. Ayrıca, Sadabat Paktı'nın temel amacı İtalyan tehdidine karşı olmaktan ziyade, bölgesel iş birliği ve sınır güvenliğini sağlamaktır.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
