Millî Mücadele, Mondros Mütarekesi sonrası işgallere karşı Türk milletinin bağımsızlık savaşıdır. Bu süreç, Kuvay-ı Millîye hareketiyle başlamış, kongreler ve TBMM'nin açılışıyla örgütlenmiş, askerî cephelerde zaferle sonuçlanmış ve Mudanya ile Lozan'da diplomatik başarıyla taçlanmıştır.
1. İşgaller Karşısında İlk Tepkiler ve Kuvay-ı Millîye
Mondros Mütarekesi'nin (30 Ekim 1918) ardından İtilaf Devletleri, antlaşmanın 7. maddesini bahane ederek Anadolu'yu işgale başladı. Bu işgallere karşı, halkın kendi imkânlarıyla oluşturduğu silahlı direniş birliklerine Kuvay-ı Millîye (Millî Kuvvetler) denir. Düzensiz birlikler olan Kuvay-ı Millîye, düzenli ordu kurulana kadar Batı Anadolu'da Yunan ilerleyişini yavaşlatmada önemli rol oynadı.
Kuvay-ı Millîye'nin Genel Özellikleri:
- İşgallere karşı bölgesel, düzensiz direniş birlikleridir.
- Disiplinden yoksun olmaları ve ihtiyaçlarını bölge halkından karşılamaları zaman zaman sorunlara yol açmıştır.
- TBMM'nin düzenli ordusuna geçiş sürecinde bir basamak olmuş, düşmana karşı zaman kazandırmıştır.
- Millî bilincin uyanmasında ve halkın direnişe katılmasında etkilidir.
2. Kongreler ve Örgütlenme Süreci
Mustafa Kemal Paşa, Samsun'a çıktıktan sonra (19 Mayıs 1919) halkı işgallere karşı örgütlemek ve mücadeleyi tek elden yürütmek için bir dizi genelge ve kongre düzenledi.
Kongrelerin Kronolojik Sırası ve Önemi:
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallere karşı mitingler yapılması, protesto telgrafları çekilmesi istendi. Millî bilinci uyandırmayı amaçladı.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): 'Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.' maddesiyle durumu özetledi. 'Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.' ilkesiyle millî egemenlik fikrini vurguladı. Erzurum Kongresi'ni toplantıya çağırdı. Bu genelge, bir ihtilal bildirisi niteliğindedir.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919): Toplanma amacı bölgesel (Doğu Anadolu) olmasına rağmen, aldığı kararlar millîdir. 'Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.' ilkesi benimsendi. Manda ve himaye reddedildi. Doğu illerinin geçici olarak yönetimi için bir 'Temsil Heyeti' seçildi.
- Sivas Kongresi (4 – 11 Eylül 1919): Amasya Genelgesi'yle davet edilen bu kongre, ulusal niteliktedir. Erzurum Kongresi kararları aynen kabul edildi. Anadolu ve Rumeli'deki tüm millî cemiyetler, 'Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti' adı altında birleştirildi. Manda fikri kesin olarak reddedildi. 'Heyet-i Temsiliye' (Temsil Heyeti) genişletilerek tüm yurdu temsil eder hale getirildi ve Mustafa Kemal başkan seçildi. Geçici bir hükûmet kurma yetkisi bu heyete verildi.
3. Büyük Millet Meclisinin Açılışı ve Özellikleri
Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Misak-ı Millî'yi kabul etmesi ve İstanbul'un işgali (16 Mart 1920) üzerine, Mustafa Kemal, Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir meclisin toplanmasını sağladı.
TBMM'nin Açılışı (23 Nisan 1920) ve Temel Nitelikleri:
- Kurucu Meclis özelliği taşır; hem yasama hem yürütme yetkisini kendinde toplar (Güçler Birliği İlkesi).
- Yürütme yetkisi, meclisin seçtiği bir 'İcra Vekilleri Heyeti' (Bakanlar Kurulu) tarafından kullanılır. Meclis Başkanı aynı zamanda bu heyetin de başkanıdır (Meclis Hükûmeti Sistemi).
- Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.
- Meclis, vatanı kurtarmak amacıyla açıldığı için padişahlık ve halifelik makamlarının geleceği konusunu, zaferden sonra çözmeyi planlamıştır.
- Çıkardığı ilk önemli yasalardan biri, meclisin otoritesini korumak için çıkarılan 'Firariler Hakkında Kanun' ve daha sonra 'Hıyanet-i Vataniye Kanunu' (29 Nisan 1920) olmuştur.
TBMM'nin açıldığı dönemde henüz Cumhuriyet ilan edilmemiştir. Meclis, 'Büyük Millet Meclisi' adını taşır ve amacı 'vatanı kurtarmak'tır. Bu nedenle bu döneme 'TBMM Hükûmeti Dönemi' de denir. Saltanat 1 Kasım 1922'de, halifelik ise 3 Mart 1924'te kaldırılmıştır.
4. Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) ve Millî Mücadele'ye Etkisi
İtilaf Devletleri, Osmanlı Devleti'ne son vermeyi amaçlayan çok ağır şartlar içeren bir antlaşma dayattı. İstanbul Hükûmeti antlaşmayı imzaladı, ancak TBMM antlaşmayı tanımadı ve imzalayanları vatan haini ilan etti.
Sevr'in Önemli Maddeleri ve Sonuçları:
- İzmir dahil Ege Bölgesi'nin büyük kısmı ve Doğu Trakya Yunanistan'a verilecekti.
- Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermeni devleti kurulacak, Güneydoğu Anadolu'da (Kürdistan) özerk bir bölge oluşturulacak ve bu bölgenin ileride bağımsız olma hakkı tanınacaktı.
- Boğazlar uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakılacak, ordu sınırlandırılacaktı.
- Kapitülasyonlar en ağır şekliyle tüm devletlere tanınacaktı.
- Bu antlaşma, TBMM'nin direniş azmini daha da güçlendirdi. 'İstiklâl Savaşı' artık bir ölüm kalım mücadelesi haline geldi ve halkın meclise bağlılığı pekişti.
5. Askerî Cepheler ve Zaferler
Doğu Cephesi:
- Ermenilere karşı açıldı. Kazım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu, Ermenileri yenilgiye uğrattı.
- Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) imzalandı. TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk siyasi antlaşmadır. Ermeniler, Türk topraklarından çekilmeyi ve Misak-ı Millî'yi tanımayı kabul etti. Doğu sınırı belirlendi.
Güney Cephesi:
- Fransızlara ve onlarla işbirliği yapan Ermeni çetelerine karşı mücadele edildi.
- Bu cephede düzenli ordu birlikleri değil, Kuvay-ı Millîye birlikleri ve halk (Sütçü İmam, Şahin Bey gibi) kahramanlık gösterdi.
- Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Fransızlar işgal ettikleri bölgelerden çekilmeyi kabul etti ve TBMM'yi tanıdı. Bu antlaşma, Millî Mücadele'nin güneyini güvence altına aldı ve Fransa'yı İtilaf bloğundan fiilen ayırdı.
Batı Cephesi (Yunanlara Karşı):
- I. İnönü Zaferi (6-10 Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferidir. TBMM'nin otoritesini artırdı, İstiklâl Marşı kabul edildi, Londra Konferansı'na davet edilme gibi siyasi kazanımlar sağladı.
- II. İnönü Zaferi (23 Mart – 1 Nisan 1921): Yunan ilerleyişi bir kez daha durduruldu.
- Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (Temmuz 1921): Ordumuz taktik gereği Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi. Meclis, Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verdi (5 Ağustos 1921).
- Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos – 13 Eylül 1921): Mustafa Kemal'in 'Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır.' emriyle verilen tarihî bir savunma savaşıdır. TBMM, Mustafa Kemal'e 'Gazi' unvanı ve 'Mareşal' rütbesi verdi. Bu zaferle Yunan taarruz gücü kırıldı ve Türk ordusu taarruz hazırlıklarına başladı.
- Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26 – 30 Ağustos 1922): Planlı bir taarruzla Yunan ordusu Dumlupınar'da tamamen bozguna uğratıldı (30 Ağustos). Takip harekâtıyla 9 Eylül'de İzmir kurtarıldı ve 18 Eylül'de Anadolu Yunan işgalinden tamamen temizlendi. Bu zafer, askerî mücadelenin kesin sonucudur.
6. Diplomasi Zaferleri: Mudanya ve Lozan
Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922):
- Türk ordusunun zaferi üzerine İtilaf Devletleri ateşkes istedi.
- Doğu Trakya, savaşsız ve bedelsiz olarak Türkiye'ye teslim edildi.
- İstanbul'un TBMM Hükûmeti'ne devri kabul edildi. Boğazların durumu ve yönetimi, barış konferansında çözülecek bir mesele olarak kaldı.
- Yunan kuvvetleri Meriç Nehri'nin batısına çekilecekti.
- Bu antlaşma, askerî zaferin siyasi meyvesi ve Lozan'a giden yolun başlangıcıdır.
Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923):
- Misak-ı Millî büyük ölçüde gerçekleşti. Türkiye'nin tam bağımsızlığı ve egemenliği tanındı.
- Suriye sınırı, Ankara Antlaşması'nda belirlendiği şekliyle kabul edildi.
- Irak sınırı (Musul sorunu) ileride Türkiye ile İngiltere arasında çözülmek üzere bırakıldı.
- Kapitülasyonlar kesin olarak kaldırıldı.
- Azınlıklar konusunda 'Türk vatandaşı' statüsü kabul edildi; yabancı okulların Türk kanunlarına uyması kararlaştırıldı.
- Boğazların yönetimi, Türkiye'nin başkanlık ettiği uluslararası bir komisyonun denetimine bırakıldı. (Bu statü, 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile değiştirilecektir.)
- Savaş tazminatı karşılıklı olarak kaldırıldı.
- Dış borçlar, Osmanlı Devleti'nden ayrılan devletler arasında paylaştırıldı.
- Lozan, 'Türk milletinin tapu senedi' olarak kabul edilir ve yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınmasını sağlar.
Soru: Amasya Genelgesi'nin 'Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.' maddesi, Millî Mücadele'nin hangi temel ilkesini ortaya koymuştur? Çözüm: Bu madde, egemenliğin millete ait olduğu (millî egemenlik) ilkesini açıkça ifade eder. Padişahın ve İstanbul Hükûmeti'nin işgaller karşısındaki pasif tutumu karşısında, kurtuluşun ancak milletin kendi iradesi ve çabasıyla gerçekleşeceğini vurgular. Bu ilke, daha sonra TBMM'nin açılışının ve Cumhuriyet'in temel felsefesini oluşturmuştur.
Soru: Sakarya Meydan Muharebesi'nin sonuçlarından biri de Fransa ile Ankara Antlaşması'nın imzalanmasıdır. Bu durumun nedeni nedir? Çözüm: Sakarya Zaferi, Türk ordusunun kesin olarak taarruz gücüne sahip olduğunu ve Yunan işgalinin sona ereceğini tüm dünyaya gösterdi. Bu askerî başarı, Fransa'yı Türkiye ile masaya oturmaya zorladı. Fransa, artık Yunanistan'ın başarı şansı kalmadığını anlayarak, Güney Cephesi'ndeki işgali sonlandırmayı ve TBMM ile diplomatik ilişki kurmayı tercih etti. Dolayısıyla Sakarya Zaferi, Ankara Antlaşması için belirleyici bir askerî zemin hazırlamıştır. (Not: Ankara Antlaşması 20 Ekim 1921'de, Sakarya Meydan Muharebesi ise 23 Ağustos – 13 Eylül 1921'de gerçekleşmiştir. Antlaşma, Sakarya Zaferi'nin hemen ardından imzalanmıştır.)
Sınavlarda sıkça karıştırılan bir nokta: Kuvay-ı Millîye, düzenli ordu kurulduktan sonra Batı Cephesi'nde tamamen tasfiye edilmiştir. Güney Cephesi'nde ise düzenli ordu savaşmamış, Kuvay-ı Millîye birlikleri mücadeleyi sürdürmüştür. Ayrıca, TBMM'nin açılışından önceki kongrelerde (Erzurum, Sivas) 'manda' fikrinin tartışılıp reddedildiğini bilmek önemlidir. Kronolojiye dikkat: Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) Sakarya Meydan Muharebesi'nden (23 Ağustos-13 Eylül 1921) önce değil, hemen sonra imzalanmıştır.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
