II. Dünya Savaşı (1939–1945), Versay Antlaşması'nın yarattığı huzursuzluk, ekonomik buhran ve totaliter rejimlerin yayılmacı politikaları sonucunda çıkmış, tüm dünyayı etkilemiştir. Türkiye, bu süreçte aktif tarafsızlık politikası izleyerek savaşın dışında kalmayı başarmış, ancak savaşın ekonomik etkilerini hafifletmek için Millî Korunma Politikası kapsamında tedbirler almıştır. Savaşın sonunda Birleşmiş Milletler'in kurulması, Soğuk Savaş'ın başlaması ve iki kutuplu bir dünya düzeninin ortaya çıkması gibi köklü değişimler yaşanmıştır.
1. II. Dünya Savaşı'nın Nedenleri ve Başlaması
I. Dünya Savaşı'nın bitiminde imzalanan Versay Antlaşması, Almanya'ya çok ağır şartlar getirdi. Bu durum Almanya'da milliyetçi ve revizyonist duyguları körükledi. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı, demokrasileri zayıflatırken, Almanya'da Nazizmin, İtalya'da Faşizmin ve Japonya'da militarizmin yükselmesine zemin hazırladı. Bu saldırgan devletler (Mihver Devletleri), yayılmacı politikalar izlemeye başladı.
Savaşın Temel Nedenleri:
- Versay Antlaşması'nın yarattığı huzursuzluk ve intikam duygusu.
- Ekonomik buhranın yol açtığı sosyal çalkantılar.
- Almanya, İtalya ve Japonya'nın yayılmacı (emperyalist) politikaları.
- Milletler Cemiyeti'nin ve Batılı demokrasilerin etkisiz kalması (yatıştırma politikası).
- Bloklaşma ve ittifakların (Mihver x Müttefik) keskinleşmesi.
Savaş, Almanya'nın 1 Eylül 1939'da Polonya'yı işgali ile resmen başladı. Bunun üzerine İngiltere ve Fransa, Almanya'ya savaş ilan etti. Almanya kısa sürede Batı Avrupa'yı işgal etti. 1941'de Almanya'nın Sovyetler Birliği'ne, Japonya'nın da ABD'nin Pearl Harbor üssüne saldırmasıyla savaş tam anlamıyla küreselleşti.
2. Savaş Sürecinde Türkiye'nin Politikası
Türkiye, savaşın başından itibaren temel hedefini 'savaşın dışında kalmak' olarak belirledi. Bu, İsmet İnönü'nün 'denge politikası' veya 'aktif tarafsızlık' olarak adlandırılan dış politika stratejisiyle sağlandı. Türkiye hem Müttefikler hem de Mihver Devletleri ile diplomatik ilişkilerini sürdürdü, ancak her iki tarafın da savaşa katılma baskısına karşı direndi. Türkiye, savaşın gidişatının Müttefikler lehine kesinleştiği bir dönemde, 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan ederek Birleşmiş Milletler'in kurucu üyesi olma yolunda adım attı.
Türkiye'nin Ekonomik Tedbirleri (Millî Korunma Politikası):
- Millî Korunma Kanunu (1940): Hükümete, fiyatları kontrol etme, üretimi yönlendirme, işçi çalıştırma ve temel mallara el koyma konularında olağanüstü yetkiler verildi.
- Varlık Vergisi Kanunu (1942): Devletin olağanüstü mali ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla, servet sahiplerinden (özellikle yüksek gelirlilerden ve bir kısım gayrimüslim tüccardan) alınan bir vergiydi.
- Toprak Mahsulleri Vergisi (1944): Tarım üreticilerinden, ürünlerinin bir kısmına karşılık gelen bir vergi alınmasını öngören kanundur. Bu vergi, ürünün cinsine göre değişen oranlarda uygulanmıştır.
- İaşe (Karne) Sistemi: Temel gıda maddeleri (ekmek, şeker, yağ vb.) karneyle ve kontrollü olarak dağıtıldı.
- Köy Enstitüleri'nin Kurulması (1940): Kırsal kalkınma ve eğitim seferberliği başlatıldı.
Sınavlarda sıkça karıştırılan bir nokta: Türkiye, II. Dünya Savaşı'na fiilen (asker göndererek) katılmamıştır. 1945'teki savaş ilanı sembolik ve siyasidir. 'Aktif tarafsızlık' politikasının başarısı, Türkiye'nin savaş yıkımından korunmasını sağlamıştır.
3. Savaşın Siyasi Sonuçları ve Yeni Dünya Düzeni
Savaş, 1945'te Müttefiklerin kesin zaferiyle sonuçlandı. Ancak bu zafer, dünyayı yeni ve daha farklı bir çatışma dönemine soktu. ABD ve Sovyetler Birliği savaşın galibi olarak öne çıktı, ancak ideolojik farklılıkları nedeniyle dünya bu iki süper gücün etrafında kutuplaştı.
Başlıca Siyasi Sonuçlar:
- Soğuk Savaş Dönemi'nin Başlaması: ABD önderliğinde Batı Bloku (Kapitalist/NATO) ile SSCB önderliğinde Doğu Bloku (Komünist/Varşova Paktı) arasında yaklaşık 45 yıl sürecek bir siyasi ve ideolojik mücadele başladı.
- Birleşmiş Milletler'in Kurulması (1945): Dünya barışını korumak amacıyla Milletler Cemiyeti'nin yerine kuruldu. Türkiye kurucu üye oldu.
- Almanya'nın Bölünmesi: Almanya, Batı (Federal Almanya) ve Doğu (Demokratik Almanya) olarak ikiye ayrıldı.
- Dekolonizasyon (Sömürgecilikten Kurtulma): Savaşın yıprattığı Avrupa devletleri, sömürgelerini kontrol edemez hale geldi; Asya ve Afrika'da bağımsızlık hareketleri hız kazandı.
- İnsan Hakları Vurgusunun Artması: Soykırım ve kitlesel ölümler, evrensel insan hakları kavramının güçlenmesine yol açtı.
- Nükleer Silah Çağı'nın Başlaması: ABD'nin Japonya'ya atom bombası atması, savaş stratejilerini ve uluslararası güç dengesini kökten değiştirdi.
Soru: Türkiye, II. Dünya Savaşı sırasında uyguladığı 'aktif tarafsızlık' politikası ile aşağıdakilerden hangisini öncelikle hedeflemiştir? A) Savaş sonrası düzenin kurucularından olmak B) Toprak kazanmak C) Savaşın yıkıcı etkilerinden ülkeyi korumak D) İtilaf Devletleri yanında savaşa girmek E) Sovyetler Birliği ile ittifak kurmak. Çözüm: Türkiye'nin temel hedefi, hem Müttefikler hem de Mihver Devletleri ile dengeli ilişkiler kurarak ülkeyi savaşın dışında tutmak ve olası bir işgal veya yıkımdan korumaktı. Bu nedenle doğru cevap C seçeneğidir.
Soru: Aşağıdakilerden hangisi, II. Dünya Savaşı'nın siyasi sonuçları arasında gösterilemez? A) Soğuk Savaş'ın başlaması B) Milletler Cemiyeti'nin kurulması C) Almanya'nın ikiye bölünmesi D) BM'nin kurulması E) Dekolonizasyon sürecinin hızlanması. Çözüm: Milletler Cemiyeti, I. Dünya Savaşı sonrasında 1920'de kurulmuştur. II. Dünya Savaşı sonucunda ise dağılarak yerini Birleşmiş Milletler'e (BM) bırakmıştır. Dolayısıyla B seçeneği bu savaşın sonucu değildir.
Sınavlarda, 'Varlık Vergisi' ve 'Millî Korunma Kanunu' gibi ekonomik tedbirlerin amacı sıkça sorulur. Unutma, bu tedbirlerin temel amacı, savaşın yarattığı olağanüstü koşullarda fiyat istikrarını sağlamak, karaborsacılığı önlemek, üretimi artırmak ve devletin mali ihtiyaçlarını karşılayabilmektir. Ayrıca, 'Köy Enstitüleri' savaş döneminde alınan uzun vadeli bir kalkınma tedbiridir.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
