Bölme işleminde temel ilişkiyi, bölünebilme kurallarını, asal çarpanlara ayırmayı ve bunlarla bölen sayısı, EBOB-EKOK hesaplamalarını öğreneceksin. Bu kurallar, KPSS'de sayısal mantık ve problemlerin temelini oluşturur.
1. Bölme İşlemi ve Temel İlişki
Bir A doğal sayısını bir B doğal sayısına böldüğümüzde, bölüm Q ve kalan R olur. Burada kalan, bölen (B) den mutlaka küçüktür. Bu ilişkiyi formülle ifade edebiliriz.
A = B × Q + R ve 0 ≤ R < B
Bu formül, bölünen sayıyı (A) bulmak veya kalanı hesaplamak için kullanılır. Kalan, bölen (B) den küçük olduğu sürece negatif olamaz.
Soru: Bir bölme işleminde bölünen 283, bölen 17'dir. Bölüm ve kalanı bulunuz.
Çözüm: 283'ü 17'ye bölelim. 17 × 16 = 272 ve 283 − 272 = 11'dir. Kalan (11) bölenden (17) küçük olduğu için bölüm 16, kalan 11'dir. Kontrol: 283 = 17 × 16 + 11.
2. Bölünebilme Kuralları
Bir sayının belirli sayılara kalansız bölünüp bölünmediğini test etmek için pratik kurallar vardır:
- 2: Son rakamı çift (0, 2, 4, 6, 8) ise 2'ye tam bölünür.
- 3: Rakamları toplamı 3'ün katı ise 3'e tam bölünür.
- 4: Son iki basamağı (sağdan) oluşan sayı 4'ün katı veya '00' ise 4'e tam bölünür.
- 5: Son rakamı 0 veya 5 ise 5'e tam bölünür.
- 8: Son üç basamağı oluşan sayı 8'in katı veya '000' ise 8'e tam bölünür.
- 9: Rakamları toplamı 9'un katı ise 9'a tam bölünür.
- 10: Son rakamı 0 ise 10'a tam bölünür.
- 11: (Sağdan başlayarak +1, -1, +1, -1,... şeklinde işaret verip topladığımızda) rakamların işaretli toplamı 0 veya 11'in katı ise 11'e tam bölünür.
Soru: 5a34b sayısı 9 ve 10 ile tam bölünebiliyorsa a kaçtır?
Çözüm: 10 ile bölünebilme kuralından son rakam b=0 olmalı. Sayı 5a340 olur. 9 ile bölünebilme için rakamlar toplamı 9'un katı olmalı: 5 + a + 3 + 4 + 0 = 12 + a. Bu toplamın 9'un katı olması için a=6 olur (12+6=18). Cevap: 6.
3. Asal Çarpanlara Ayırma ve Pozitif Bölen Sayısı
Bir sayıyı, asal sayıların çarpımı şeklinde yazmaya asal çarpanlara ayırma denir. En küçük asal sayıdan başlayarak bölme işlemi yapılır.
N = aˣ × bʸ × cᶻ ... (a, b, c asal sayılar; x, y, z üsler)
Bu şekilde asal çarpanlarına ayrılmış bir N sayısının pozitif tam bölenlerinin sayısı (PBS) formülle bulunur.
PBS(N) = (x + 1) × (y + 1) × (z + 1) ...
Soru: 360 sayısını asal çarpanlarına ayırıp pozitif bölen sayısını bulunuz.
Çözüm: 360 = 36 × 10 = (6×6)×(2×5) = (2×3)×(2×3)×(2×5) = 2³ × 3² × 5¹. Üsler: 2'nin üssü 3, 3'ün üssü 2, 5'in üssü 1. Pozitif Bölen Sayısı = (3+1) × (2+1) × (1+1) = 4 × 3 × 2 = 24.
4. EBOB (En Büyük Ortak Bölen) ve EKOK (En Küçük Ortak Kat)
İki veya daha fazla sayının ortak bölenlerinin en büyüğüne EBOB, ortak katlarının en küçüğüne EKOK denir. Asal çarpanlara ayırarak bulunabilir.
Hesaplama Yöntemi:
- Sayıları asal çarpanlarına ayır.
- EBOB için: Ortak asal çarpanların en küçük üslülerini çarp.
- EKOK için: Tüm asal çarpanların en büyük üslülerini çarp.
EBOB ve EKOK arasında önemli bir ilişki vardır. İki sayı için: (Sayı1 × Sayı2) = EBOB(S1, S2) × EKOK(S1, S2).
Soru: 48 ve 72'nin EBOB ve EKOK'unu bulunuz.
Çözüm: Asal çarpanlar: 48 = 2⁴ × 3¹, 72 = 2³ × 3².
EBOB: Ortak çarpanlar 2 ve 3. En küçük üsler: 2³ ve 3¹. EBOB = 2³ × 3¹ = 8 × 3 = 24.
EKOK: Tüm çarpanların en büyük üsleri: 2⁴ ve 3². EKOK = 2⁴ × 3² = 16 × 9 = 144.
Kontrol: 48 × 72 = 3456 ve 24 × 144 = 3456.
Sık yapılan bir hata, EBOB ve EKOK problemlerini karıştırmaktır. 'Parçalara ayırma, paketleme, en az sayıda' gibi ifadeler genelde EBOB problemidir. 'Aralarında asal' ifadesi, EBOB'larının 1 olduğu anlamına gelir ve EKOK'u bulmayı kolaylaştırır.
5. EBOB-EKOK Problemleri
KPSS'de sıkça karşılaşılan problem tiplerini anlamak önemlidir.
Tipik Problem Tipleri:
- EBOB: İki farklı uzunlukta çubuğu eşit ve en uzun parçalara bölme. Farklı cinsten eşyaları, hiç artmayacak şekilde eşit sayıda kutulama. En büyük ortak ölçü.
- EKOK: İki araç aynı anda hareket ederse tekrar ne zaman yan yana gelir? Zil çalma süreleri. En küçük ortak kat.
- Hem EBOB hem EKOK: Bir sayıya bölündüğünde sabit kalan veren sayıların en küçüğünü bulma.
Soru: 12 cm ve 18 cm uzunluğundaki iki tahta çubuk, eşit uzunlukta ve en büyük boyda parçalara ayrılacaktır. Bir parçanın uzunluğu kaç cm olur ve toplam kaç parça elde edilir?
Çözüm: En büyük ortak parça uzunluğu EBOB(12,18)'dir. EBOB = 6 cm.
Parça sayısı: (12/6) + (18/6) = 2 + 3 = 5 parça.
KPSS'de bölünebilme kuralları genellikle rakam bulmaca tarzı sorularda, EBOB-EKOK ise sözel problemlerde karşına çıkar. Asal çarpanlara ayırmayı ve PBS formülünü iyi öğrenirsen, sayının bölenleriyle ilgili soruları hızlı çözebilirsin.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
