Rasyonel sayılar, iki tam sayının oranı şeklinde yazılabilen sayılardır ve kesirlerle temsil edilir. Ondalık sayılar ise bir sayının virgül kullanılarak yazılmış halidir. Bu konuda kesirlerle dört işlem, sıralama, ondalık sayılarla işlemler ve devirli ondalık sayıların kesre dönüştürülmesi işlenir.
1. Rasyonel Sayılar (Kesirler)
a ve b tam sayı, b ≠ 0 olmak üzere, a/b şeklinde yazılabilen sayılara rasyonel sayı denir. a'ya pay, b'ye payda adı verilir. Paydası 10'un kuvveti (10, 100, 1000...) şeklinde olan rasyonel sayılar, ondalık gösterimle de ifade edilebilir.
Kesir Türleri
- Basit Kesir: Payı paydasından küçük olan kesirlerdir. Örnek: 2/5, 7/10.
- Bileşik Kesir: Payı paydasına eşit veya paydasından büyük olan kesirlerdir. Örnek: 5/4, 7/7.
- Tam Sayılı Kesir: Bir tam sayı ve bir basit kesrin toplamından oluşan gösterimdir. Örnek: 1⅔ (1 + ⅔).
2. Kesirlerle Dört İşlem
Toplama ve Çıkarma
- Paydalar eşit değilse, önce paydalar eşitlenir (genişletme veya sadeleştirme ile).
- Paydalar eşitlendikten sonra paylar toplanır veya çıkarılır, ortak payda aynen yazılır.
- Örnek: 1/3 + 1/4 = 4/12 + 3/12 = 7/12.
Çarpma
- Paylar çarpılır paya, paydalar çarpılır paydaya yazılır.
- Tam sayılı kesirler varsa önce bileşik kesre çevrilir.
- Sadeleştirme işlemi çarpma sırasında veya sonunda yapılabilir.
- Örnek: (2/5) × (3/7) = (2×3)/(5×7) = 6/35.
Bölme
- Birinci kesir aynen yazılır, ikinci kesir ters çevrilir (pay ve paydanın yeri değişir), sonra çarpma işlemi yapılır.
- Örnek: (2/3) ÷ (4/5) = (2/3) × (5/4) = (2×5)/(3×4) = 10/12 = 5/6.
3. Kesirleri Sıralama
Sıralama Yöntemleri
- Paydaları Eşitleme: Paydalar eşitlenir, payı büyük olan kesir daha büyüktür.
- Payları Eşitleme: Paylar eşitlenir, paydası küçük olan kesir daha büyüktür.
- Ondalık Gösterime Çevirme: Kesirler ondalık sayıya çevrilip karşılaştırılır.
- Yarıma Yakınlık: Kesirin ½'den büyük veya küçük olmasına bakılabilir.
Soru: 3/5, 7/10 ve 2/3 kesirlerini küçükten büyüğe sıralayınız. Çözüm: Paydaları eşitleyelim. EKOK(5,10,3)=30. 3/5 = 18/30, 7/10 = 21/30, 2/3 = 20/30. Payları karşılaştırırsak: 18 < 20 < 21. O halde sıralama: 3/5 < 2/3 < 7/10.
4. Ondalık Sayılar ve İşlemler
Paydası 10'un kuvveti olacak şekilde genişletilebilen kesirlerin, virgül kullanılarak yazılmış haline ondalık sayı denir. Virgülden önceki kısım tam kısım, sonraki kısım ise kesir kısmıdır.
Ondalık Sayılarla Toplama ve Çıkarma
- Virgüller alt alta gelecek şekilde yazılır.
- Basamak sayıları eşit değilse, kesir kısmının sonuna gereken sayıda sıfır eklenir.
- Virgül yokmuş gibi toplama/çıkarma yapılır, sonuçta virgül aynı hizaya konur.
- Örnek: 12,45 + 3,7 = ? 12,45 + 3,70 = 16,15.
Ondalık Sayılarla Çarpma
- Virgüller yokmuş gibi çarpma yapılır.
- Sonuçta, çarpılan sayıların kesir kısımlarındaki toplam basamak sayısı kadar, sağdan sola doğru virgül konur.
- Örnek: 1,5 × 0,12 = ? 15 × 12 = 180. Toplam kesir basamak sayısı: 1+2=3. O halde 0,180 yani 0,18.
Ondalık Sayılarla Bölme
- Bölen tam sayıya dönüştürülür (10'un kuvveti ile genişletilerek).
- Bölünen de aynı oranda genişletilir.
- Daha sonra normal bölme işlemi yapılır.
- Örnek: 4,5 ÷ 0,15 = (4,5 × 100) ÷ (0,15 × 100) = 450 ÷ 15 = 30.
5. Devirli Ondalık Sayılar ve Kesre Çevirme
Ondalık kısmında bir veya bir grup rakamın sürekli tekrar ettiği sayılara devirli ondalık sayı denir. Tekrar eden kısım üzerine çizgi konularak gösterilir. Örnek: 0,333... = 0,3̄ ; 2,1454545... = 2,1̄45̄.
Devirli Ondalık Sayıyı Kesre Çevirme Kuralı: Sayıyı x olarak yaz. Devreden basamak sayısı kadar 9, devretmeyen basamak sayısı kadar 0'dan oluşan sayıya böl. Gerekiyorsa sadeleştir.
Soru: 1,2̄3̄ devirli ondalık sayısını rasyonel sayıya çeviriniz. Çözüm: Sayımız x = 1,232323... olsun. Devreden iki basamak (23) olduğu için her iki tarafı 100 ile çarpalım: 100x = 123,232323... Şimdi, 100x - x = 123,232323... - 1,232323... işlemini yapalım. 99x = 122. Buradan x = 122/99 bulunur.
Sık yapılan bir hata, devirli ondalık sayıyı kesre çevirirken devretmeyen kısmı dikkate almamaktır. Örneğin, 0,12̄3̄ sayısında '1' devretmez, '23' devreder. Bu durumda payda, devreden kadar 9 ve devretmeyen kadar 0 ile oluşturulur: (123 - 12) / 990 = 111/990 = 37/330.
KPSS'de kesir sıralama sorularında, pay ve payda arasındaki fark aynıysa (örneğin 7/9, 8/10, 9/11) özel bir kural uygulanabilir. Ancak en güvenilir yöntem, paydaları veya payları eşitlemek ya da ondalık gösterime çevirmektir.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
