I. TBMM Dönemi, 23 Nisan 1920'de Ankara'da açılan ve Milli Mücadele'nin merkezi haline gelen meclisin faaliyetlerini kapsar. Bu dönemde meclis hükümeti sistemi benimsenmiş, 1921 Anayasası kabul edilmiş ve TBMM'ye karşı çıkan iç isyanlarla mücadele edilerek düzenli orduya geçiş sağlanmıştır.
1. I. TBMM'nin Açılışı ve Özellikleri
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine, Mustafa Kemal Paşa'nın çağrısıyla yeni bir meclis Ankara'da toplandı. 23 Nisan 1920'de açılan bu meclise, seçilmiş milletvekillerinin yanı sıra, İstanbul'dan kaçabilen bazı mebuslar da katıldı. Meclis, olağanüstü yetkilere sahip bir kurucu meclis niteliği taşıyordu.
I. TBMM'nin Temel Özellikleri:
- Kurucu Meclis özelliği taşır; yeni bir devlet düzeni kurma amacındadır.
- Güçler birliği ilkesi benimsenmiştir (yasama, yürütme, yargı yetkileri mecliste toplanmıştır).
- Meclis Hükümeti sistemi uygulanmıştır. Bakanlar, meclisin içinden tek tek seçilirdi.
- İhtilalci bir karaktere sahiptir; İstanbul Hükümeti'ni ve işgal güçlerini tanımamıştır.
- Ulusal egemenlik ilkesi temel alınmıştır.
2. Meclis Hükümeti Sistemi
Bu sistemde yürütme yetkisi, meclisin kendi içinden seçtiği bakanlar kuruluna aittir. Başbakan yoktur; meclis başkanı aynı zamanda hükümetin de başıdır (Mustafa Kemal Paşa). Bakanlar, meclise karşı sorumludur ve meclis tarafından güvensizlik oyuyla düşürülebilir. Bu sistem, olağanüstü savaş koşullarında hızlı karar almayı kolaylaştırmıştır.
3. 1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu)
20 Ocak 1921'de kabul edilen bu kısa ve öz anayasa, olağanüstü dönemin ihtiyaçlarına göre hazırlanmıştır. O güne kadar fiilen uygulanan düzeni yazılı hale getirmiştir.
1921 Anayasası'nın Önemli Maddeleri ve Özellikleri:
- Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir (Madde 1).
- Yürütme ve yasama gücü, milletin tek ve gerçek temsilcisi olan TBMM'de belirir (Güçler birliği ilkesi).
- Türkiye Devleti, TBMM tarafından yönetilir ve 'Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti' adını alır.
- Meclis Başkanı, aynı zamanda hükümetin de başıdır.
- Seçimlerin iki yılda bir yapılacağı belirtilmiştir.
- Bu anayasa, 1876 Kanun-ı Esasi'yi (Osmanlı Anayasası) tamamen yürürlükten kaldırmıştır.
4. Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri
Bu düzenlemelerin amacı, iç güvenliği sağlamak ve TBMM'nin otoritesini korumaktı:
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920): TBMM'ye ve Milli Mücadele'ye karşı söz, yazı ve eylemleri vatan hainliği sayan ve ağır cezalar öngören bir kanundur. İç isyanların önlenmesinde etkili olmuştur.
- İstiklal Mahkemeleri (Eylül 1920): Olağanüstü (istisna) mahkemelerdir. Üyeleri meclis tarafından seçilmez; atamaları meclis kararı ve Bakanlar Kurulu tarafından yapılır. Kararları genellikle kesin olmakla birlikte, bazı durumlarda Bakanlar Kurulu veya meclis tarafından incelenebilirdi. Görevleri, asker kaçaklarını, isyan çıkaranları ve vatan hainlerini hızlı bir şekilde yargılayarak düzeni sağlamaktı.
İstiklal Mahkemeleri, sıradan adli suçlara değil, doğrudan Milli Mücadele'yi baltalayan eylemlere bakmıştır. Yargı yetkisi yürütme organı (Bakanlar Kurulu) denetimindeydi.
5. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar
TBMM'nin ilk aylarında, İstanbul Hükümeti'nin ve işgalci güçlerin kışkırtmasıyla, Anadolu'nun çeşitli yerlerinde ayaklanmalar çıkmıştır. Bu ayaklanmaların bastırılması, meclisin otoritesini sağlamak için hayati önem taşımıştır.
Başlıca Ayaklanmalar ve Destekçileri:
- İstanbul Hükümeti Tarafından Desteklenenler: Kuvayı İnzibatiye (Halifelik Ordusu) adıyla oluşturulan birlikler ve bazı yerel çetelerin faaliyetleri.
- İşgal Güçlerinin Çıkardığı veya Desteklediği Ayaklanmalar: Pontus Rum ayaklanması (İngiliz ve Yunan destekli).
- Azınlıkların Çıkardığı Ayaklanmalar: Ermeni ve Rum çetelerinin amaçlarına yönelik faaliyetleri.
- Kuvayımilliye Yanlısı Olup Sonradan Ayaklananlar: Çerkez Ethem ve kuvvetleri, düzenli orduya katılmayı reddederek isyan etmiştir.
6. Düzenli Orduya Geçiş
Kuvayımilliye birlikleri, işgalcilere karşı ilk direnişi başlatmış olsa da, merkezi komutadan yoksun olmaları, disiplinsiz davranışları ve TBMM'ye karşı çıkan bazı şeflerin isyanı, düzenli bir ordu kurulmasını zorunlu kılmıştır. Özellikle Gediz Taarruzu'nun başarısızlığı bu kararı hızlandırmıştır.
Düzenli Orduya Geçişin Nedenleri ve Sonuçları:
- Nedenler: Kuvayımilliye birliklerinin düşmanı yurttan atacak güçte olmaması, disiplin sorunları, bazı Kuvayımilliye şeflerinin TBMM otoritesini tanımaması, asker kaçaklarının önlenememesi ve Batı Cephesi'nde Yunan ordusuna karşı kesin sonuç almak ihtiyacı.
- Süreç: Batı Cephesi Komutanlığı'na atanan İsmet Bey (İnönü), Kuvayımilliye birliklerinin düzenli ordu birliklerine katılmasını sağlamaya çalıştı. Çerkez Ethem ve kuvvetleri bu emre uymayınca üzerlerine asker gönderildi ve isyan bastırıldı.
- Sonuç: 1920 sonlarından itibaren düzenli ordu birlikleri oluşturulmaya başlandı. Bu ordu, I. ve II. İnönü Muharebeleri, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz'u kazanarak Milli Mücadele'nin askeri zaferini sağladı.
Soru: I. TBMM'nin 'kurucu meclis' olarak nitelendirilmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) İstanbul'dan kaçan mebusların katılımıyla açılması
B) Yeni bir devlet düzeni ve rejim oluşturma amacı taşıması
C) Güçler birliği ilkesini benimsemiş olması
D) Meclis hükümeti sistemini uygulamış olması
E) İhtilalci bir karakter taşıması
Çözüm: Kurucu meclis, yeni bir anayasa yapma ve devletin temel niteliklerini belirleme yetkisine sahip meclistir. I. TBMM, 1921 Anayasası'nı hazırlamış ve milli egemenlik ilkesine dayalı yeni bir devlet yapısı inşa etmiştir. Diğer seçenekler onun özelliklerinden bazıları olsa da, 'kuruculuk' niteliğini en iyi açıklayan ifade B seçeneğidir.
Soru: Aşağıdakilerden hangisi, TBMM'nin düzenli orduya geçme kararının nedenleri arasında gösterilemez?
A) Kuvayımilliye birliklerinin disiplin sorunları yaşaması
B) İşgalci Yunan ordusuna karşı kesin zafer kazanma isteği
C) İstanbul Hükümeti ile uzlaşma çabalarının sonuçsuz kalması
D) Bazı Kuvayımilliye şeflerinin TBMM otoritesine karşı çıkması
E) Asker kaçakları sorununun önlenememesi
Çözüm: Düzenli orduya geçiş, askeri ve iç güvenlik nedenlerle yapılmıştır. İstanbul Hükümeti ile uzlaşma (C seçeneği) siyasi bir konudur ve düzenli ordu kurulmasının doğrudan nedeni değildir. Aksine, TBMM İstanbul Hükümeti'ni tanımamıştır. A, B, D ve E seçenekleri ise düzenli orduya geçişin bilinen ve temel nedenleridir. Doğru cevap C'dir.
KPSS'de bu konudan soru gelirken, genellikle I. TBMM'nin özellikleri (güçler birliği, meclis hükümeti, kuruculuk), 1921 Anayasası'nın içeriği (egemenlik maddesi), İstiklal Mahkemelerinin niteliği ve düzenli orduya geçiş nedenleri ön plana çıkar. Ayaklanmaların isimlerinden çok, kimler tarafından desteklendiklerine (İstanbul Hükümeti, işgalciler, azınlıklar) dikkat et.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
