Millî Mücadele, Doğu, Güney ve Batı Cepheleri'nde verilen askerî mücadeleler ve diplomatik faaliyetlerle tamamlanmıştır. Doğu ve Güney cephelerinin kapanmasının ardından, Batı Cephesi'nde kazanılan Büyük Taarruz zaferi, Mudanya Ateşkesi ve nihayetinde Lozan Barış Antlaşması ile bağımsız Türkiye Cumhuriyeti'nin temelleri atılmıştır.
1. Millî Mücadele Dönemi Cepheleri
Kurtuluş Savaşı, üç ana cephede mücadele edilerek kazanılmıştır. Doğu Cephesi'nde Ermenilere karşı, Güney Cephesi'nde Fransızlara ve onların desteklediği Ermeni çetelerine karşı, Batı Cephesi'nde ise Yunan işgaline karşı savaşılmıştır.
Cephelerin Özellikleri ve Komutanları:
- Doğu Cephesi: Ermeni işgaline karşı açıldı. Komutanı Kâzım Karabekir Paşa'dır. Bu cephede düzenli ordu birlikleri savaşmıştır.
- Güney Cephesi: Fransız ve Ermeni işgaline karşı bölge halkı tarafından oluşturulan Kuvâ-yı Milliye birlikleri ile savunulmuştur. Düzenli ordu bu cepheye sonradan intikal etmiştir. Önemli direnişler Adana, Maraş, Antep ve Urfa'da gerçekleşmiştir.
- Batı Cephesi: Yunan işgaline karşı açılmış, savaşın en yoğun ve belirleyici olduğu cephedir. Önce Kuvâ-yı Milliye, daha sonra düzenli ordu (TBMM Ordusu) savaşmıştır. Cephe komutanları sırasıyla Ali Fuat Paşa, ardından İsmet Paşa (İnönü) olmuştur. Mustafa Kemal Paşa ise Sakarya Meydan Muharebesi'nden itibaren Türk ordusunun Başkomutanı'dır.
2. Doğu ve Güney Cephelerinin Sonuçları ve Antlaşmalar
Doğu Cephesi, TBMM'nin askerî ve siyasi zaferiyle hızlı bir şekilde sonuçlanmış ve buradaki birlikler Batı Cephesi'ne kaydırılmıştır. Güney Cephesi'nde ise Fransızlarla Ankara Antlaşması imzalanarak bu cephe kapanmıştır.
Doğu Cephesi Antlaşmaları:
- Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920): TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi zaferidir. Ermenistan, Doğu sınırımızı (1914 sınırını) ve Misak-ı Millî'yi tanımıştır. Ermeni sorunu bu antlaşma ile çözüme kavuşmuştur.
- Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): Rusya (SSCB) ile imzalandı. Taraflardan birinin tanımadığı uluslararası bir antlaşmayı diğeri de tanımayacaktı. Bu madde ile Sovyet Rusya, Sevr Antlaşması'nı tanımadığını açıklamış oldu. Doğu sınırımız belirlendi ve ilk kez bir Avrupa devleti Misak-ı Millî'yi ve TBMM'yi tanıdı.
- Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Moskova Antlaşması'nın hükümleri, Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan ile teyit edildi. Doğu sınırımız kesinleşti.
Güney Cephesi Antlaşması:
- Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Fransa ile imzalandı. Fransa, TBMM'yi ve Misak-ı Millî'yi tanıdı, işgal ettiği topraklardan çekilmeyi kabul etti. Bu antlaşma ile Güney Cephesi kapandı ve Fransa, Sevr Antlaşması'nı uygulamaktan vazgeçti. Ayrıca Hatay için özel bir yönetim statüsü kabul edildi.
KPSS'de, bu antlaşmaların hangi devletlerle yapıldığı, tarihleri ve 'ilk' nitelik taşıyan maddeleri (örneğin Gümrü'nün TBMM'nin ilk siyasi zaferi olması, Moskova'nın ilk Avrupa devleti tanıması) sıkça sorulur. Antlaşma isimleri ve tarihlerini eşleştirmeye dikkat et.
3. Batı Cephesi: Büyük Taarruz, Mudanya ve Lozan
Doğu ve Güney cephelerinin kapanmasıyla tüm güç Batı'ya yığıldı. Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos-13 Eylül 1921) zaferiyle Yunan taarruz gücü kırıldı ve savunma durumuna geçildi. Bu zaferin ardından TBMM, Mustafa Kemal Paşa'ya 'Mareşal' rütbesi ve 'Gazi' unvanı verdi. Nihai zafer için bir yıl sonra Büyük Taarruz başlatıldı.
Büyük Taarruz (26 Ağustos-18 Eylül 1922):
- Başkomutan Mustafa Kemal Paşa tarafından planlanıp yönetildi.
- 26 Ağustos 1922 sabahı, Kütahya-Eskişehir bölgesinden başlayan genel taarruzla Yunan hatları yarıldı.
- 30 Ağustos'ta Dumlupınar'da (Başkomutanlık Meydan Muharebesi) Yunan ordusunun ana kuvvetleri kesin olarak imha edildi.
- 9 Eylül'de Türk ordusu İzmir'e girdi. 18 Eylül'de Anadolu'da Yunan askeri kalmadı.
- Bu zafer, askerî mücadelenin tamamlandığını gösterdi.
Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922):
- Türkiye, İngiltere, Fransa ve İtalya arasında imzalandı. Yunanistan sadece görüşmelere katıldı.
- Doğu Trakya, Meriç Nehri sınır olmak üzere, savaşmaksızın ve yönetimi TBMM'ye devredilmek üzere boşaltılacaktı.
- İstanbul ve Boğazlar, barış antlaşması imzalanıncaya kadar TBMM Hükümeti yönetimine bırakılacaktı.
- Bu ateşkes, Türk diplomasisinin büyük başarısıdır ve Lozan Barış Konferansı'nın toplanmasına zemin hazırlamıştır.
Soru: Aşağıdakilerden hangisi Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın sonuçlarından biri değildir? A) Doğu Trakya'nın savaşsız alınması B) İstanbul'un TBMM yönetimine bırakılması C) Boğazlar sorununun kesin çözüme kavuşması D) Yunan kuvvetlerinin Anadolu'yu terk etmesi E) Lozan Barış Konferansı'nın toplanmasına zemin hazırlaması
Çözüm: Mudanya Ateşkesi'nde Boğazlar sorunu kesin olarak çözülmemiş, barış antlaşmasına kadar TBMM yönetimine bırakılması kararlaştırılmıştır. Boğazların kesin statüsü Lozan'da belirlenecektir. Bu nedenle C seçeneği Mudanya'nın bir sonucu olamaz. Doğru cevap C'dir.
Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) Önemli Maddeleri:
- Sınırlar: Suriye sınırı, Ankara Antlaşması'nda belirlenen esaslar doğrultusunda Lozan'da kesinleşti. Irak sınırı (Musul sorunu) ileride Türkiye ile İngiltere arasında yapılacak ikili görüşmelerle çözülecekti. Batı sınırı (Yunanistan) Meriç Nehri olarak belirlendi. Ege adalarından Gökçeada ve Bozcaada Türkiye'ye, diğerleri Yunanistan'a bırakıldı.
- Kapitülasyonlar: Tamamen kaldırıldı.
- Azınlıklar: Tüm azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı. Yalnızca gayrimüslim azınlıklara bazı kültürel haklar tanındı. Yunanistan ile nüfus mübadelesi yapılması kararlaştırıldı.
- Savaş Tazminatı: Yunanistan'dan doğrudan nakit savaş tazminatı alınamadı. Ancak savaş nedeniyle Türkiye'ye verdiği zararlar karşılığında Karaağaç bölgesi Türkiye'ye bırakıldı.
- Borçlar: Osmanlı borçları, Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı.
- Boğazlar: Boğazların yönetimi başkanı Türk olan uluslararası bir komisyona bırakıldı. Boğazların her iki yakı askerden arındırıldı. (Bu madde 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile değiştirilmiştir.)
- Patrikhane: İstanbul'da kalacak, ancak siyasi yetkilerinden arındırılacaktı.
Soru: Lozan Barış Antlaşması ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Osmanlı Devleti'nin borçları yeni kurulan devletler arasında paylaştırılmıştır. B) Boğazların yönetimi tamamen Türkiye Cumhuriyeti'ne bırakılmıştır. C) Kapitülasyonlar kesin olarak kaldırılmıştır. D) Yunanistan ile nüfus mübadelesi yapılması kararlaştırılmıştır. E) Suriye sınırı, daha önce Fransa ile yapılan Ankara Antlaşması'na göre belirlenmiştir.
Çözüm: Lozan Antlaşması'nda Boğazların yönetimi, başkanı Türk olan uluslararası bir komisyona bırakılmış ve bölge askerden arındırılmıştır. Tamamen Türkiye'ye bırakılması ise 1936 Montrö Sözleşmesi ile gerçekleşmiştir. Dolayısıyla B seçeneğindeki ifade Lozan için doğru değildir. Doğru cevap B'dir.
Lozan Antlaşması'nın 'çözüme kavuşturulamayan' veya 'tam anlamıyla kazanılamayan' maddeleri KPSS'de sıkça vurgulanır: Irak sınırı (Musul), Boğazlar statüsü ve Patrikhane'nin İstanbul'da kalması. Bu konuların daha sonraki süreçte nasıl çözüldüğünü (örneğin Montrö) de bilmek gerekir.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
