Millî Mücadele Hazırlık Dönemi, Mondros Ateşkesi'nin imzalanmasıyla başlayan ve TBMM'nin açılışına kadar devam eden süreçtir. Bu dönemde işgaller başlamış, yararlı ve zararlı cemiyetler kurulmuş, Mustafa Kemal önderliğinde kongreler toplanmış ve Misak-ı Millî ilan edilmiştir. Tüm bu hazırlıklar, düzenli orduya ve ulusal egemenliğe geçişin temelini oluşturmuştur.
1. Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918) ve İşgaller
Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılması üzerine, Bahriye Nazırı Rauf Bey başkanlığındaki heyet ile İtilaf Devletleri adına İngiliz Amiral Calthorpe arasında Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda imzalanan bu ateşkes, fiilen Osmanlı'nın teslimiyet belgesidir. Antlaşmanın en tehlikeli maddesi, İtilaf Devletleri'ne güvenliklerini tehdit edecek bir durumda herhangi bir stratejik noktayı işgal hakkı tanıyan 7. maddeydi. İtilaf Devletleri bu maddeye dayanarak ülkeyi işgale başladılar.
Önemli İşgaller:
- İngilizler: Musul (ateşkes öncesi), Urfa, Antep, Maraş, Merzifon.
- Fransızlar: Adana ve çevresi (sonradan İngilizlerden devraldıkları Urfa, Antep, Maraş dahil).
- İtalyanlar: Antalya, Kuşadası, Bodrum, Marmaris.
- Yunanlılar: İzmir (15 Mayıs 1919). Paris Barış Konferansı kararıyla gerçekleşen bu işgal, Millî Mücadele'nin fitilini ateşleyen en önemli olaylardan biridir.
2. Yararlı (Millî) ve Zararlı (Azınlık) Cemiyetler
İşgaller karşısında Türk halkı, yerel direniş örgütleri kurarken, azınlıklar da kendi devletlerini kurma amacıyla cemiyetler oluşturdular. Bu cemiyetler, amaçlarına göre ikiye ayrılır.
Yararlı Cemiyetler (Millî Varlığa Yararlı):
- Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Trakya'nın Yunanistan'a verilmesini önlemek.
- İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: İzmir ve çevresinin Türklüğünü ve Yunan işgaline karşı direnişi örgütlemek.
- Redd-i İlhak Cemiyeti: İzmir'in işgaline karşı kuruldu, protesto mitingleri düzenledi.
- Kilikyalılar Cemiyeti: Adana ve çevresini Fransız ve Ermeni işgalinden korumak.
- Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Doğu illerinin Ermenilere verilmesini engellemek için kuruldu. Erzurum Kongresi'ni bu cemiyet düzenlemiştir.
- Millî Kongre Cemiyeti: Türk haklarını basın-yayın yoluyla dünyaya duyurmak. İstanbul'da kurulan ilk direniş cemiyetidir.
Zararlı Cemiyetler (Azınlık ve İşbirlikçi):
- İttihat ve Terakki Cemiyeti: Osmanlı'nın son döneminde etkili olmuş, bazı üyeleri Millî Mücadele'ye katılsa da, cemiyetin kendisi bu dönemde zararlı faaliyetlerde bulunmuştur.
- İttihat-ı Milliye: Millî Mücadele'ye karşı çıkan, padişah yanlısı grupların oluşturduğu bir cemiyettir.
- İttihat-ı Şark: Doğu Anadolu'da ayrılıkçı faaliyetler yürüten bir cemiyettir.
- İngiliz Muhipleri (Sevenleri) Cemiyeti: İngiliz mandasını savundu.
- Wilson Prensipleri Cemiyeti: Amerikan mandasını savundu.
- Kürt Teali Cemiyeti: Doğu Anadolu'da bağımsız bir Kürt devleti kurmayı amaçladı.
- Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası: Padişaha ve halifeye mutlak bağlılığı savundu.
Yararlı cemiyetlerin ortak özellikleri: Bölgesel kuruldular, milliyetçilik duygusuyla hareket ettiler, basın-yayın faaliyetleri yürüttüler ve ilk kez Erzurum Kongresi'nde birleşme kararı aldılar. Zararlı cemiyetler ise ya azınlıkların ayrılıkçı faaliyetleri ya da işbirlikçi tutumları nedeniyle Millî Mücadele'ye zarar vermiştir.
3. Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919) ve Sonrası
Mustafa Kemal, İstanbul Hükümeti tarafından Samsun ve çevresindeki Türk direnişini önlemek ve Mondros hükümlerini uygulamakla görevlendirilerek 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderildi. Ancak O, bu görevi bir kurtuluş hareketini başlatmak için bir fırsat olarak gördü. Samsun'dan başlayarak Havza ve Amasya'ya geçti, halkı işgallere karşı örgütlemek için mitingler düzenletti ve genelgeler yayımladı.
4. Millî Mücadele'yi Örgütleyen Genelgeler ve Kongreler
Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919):
- İşgaller protesto edilmeli, mitingler düzenlenmeli.
- İstanbul Hükümeti'ne ve yabancı devletlere protesto telgrafları çekilmeli.
- Bu genelge, Mustafa Kemal'in halkı ilk kez sivil direnişe çağırdığı belgedir.
Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir.
- İstanbul Hükümeti üzerine düşen görevi yerine getirememektedir.
- Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.
- Tüm yörelerden temsilcilerin katılacağı bir kongre toplanacaktır (Sivas Kongresi).
- Doğu illeri adına Erzurum'da bir kongre toplanacaktır.
Amasya Genelgesi'nin Önemi: Kurtuluş Savaşı'nın gerekçesi, amacı ve yöntemi ilk kez belirlenmiştir. 'Milletin azim ve kararı' ifadesiyle ulusal egemenlik fikrine ilk kez vurgu yapılmıştır. İstanbul Hükümeti'ne karşı bir ihtilal bildirisi niteliğindedir. Mustafa Kemal bu genelge sonrası İstanbul Hükümeti tarafından resmen görevden alınmıştır.
Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919):
- Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin girişimiyle toplandı. Mustafa Kemal kongre başkanı seçildi.
- Alınan Kararlar: Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz. Manda ve himaye kabul edilemez. İstanbul Hükümeti vatanı koruyamazsa geçici bir hükümet kurulacaktır. Ulusal iradeyi hakim kılmak esastır. Kuva-yı Millîye'yi etkin, ulusal iradeyi hakim kılmak esastır.
Sivas Kongresi (4 – 11 Eylül 1919):
- Ulusal bir kongredir. Amasya Genelgesi'nde planlandığı gibi tüm yurttan delegeler katıldı.
- Alınan Kararlar: Erzurum Kongresi kararları genişletilerek kabul edildi. Tüm yararlı cemiyetler 'Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti' adı altında birleştirildi. Manda fikri kesin olarak reddedildi. Temsil Heyeti, tüm vatanı temsil edecek şekilde genişletildi ve başkanlığına Mustafa Kemal seçildi. Ali Fuat Paşa, Sivas Kongresi sonrası görev almıştır; Batı Cephesi Komutanlığı ataması 1921'de gerçekleşmiştir.
Sivas Kongresi'nden sonra Mustafa Kemal, İstanbul Hükümeti ile Amasya Görüşmeleri'ni (20-22 Ekim 1919) yaptı. Bahriye Nazırı Salih Paşa ile görüşen Mustafa Kemal, İstanbul Hükümeti'ni bazı konularda ikna etti. Bu görüşmeler sonucunda İstanbul Hükümeti, Sivas Kongresi kararlarını kısmen tanımak zorunda kaldı ve Meclis-i Mebusan'ın toplanması kabul edildi.
5. Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî (28 Ocak 1920)
Amasya Görüşmeleri kararıyla toplanan meclis için yapılan seçimleri, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti yanlıları kazandı. Mustafa Kemal, Erzurum bölgesinden milletvekili seçildi ve Ankara'da kalmayı tercih etti. Ancak meclise katılan mebuslara 'Misak-ı Millî'yi (Millî Yemin) ilan etmeleri talimatını verdi.
Misak-ı Millî Kararları (Önemli Maddeleri):
- Türkiye'nin sınırları içinde vatan bir bütündür; parçalanamaz.
- Kars, Ardahan, Batum gibi bölgeler Türkiye toprakları içinde kalacaktır.
- Kapitülasyonlar kesinlikle kabul edilemez.
- Boğazların güvenliği sağlanmalıdır.
- Azınlık hakları, Osmanlı'da tanınan haklarla sınırlı kalacaktır.
Misak-ı Millî'nin ilanı, İtilaf Devletleri'ni rahatsız etti. İstanbul'u resmen işgal ederek (16 Mart 1920) Meclis-i Mebusan'ı basıp dağıttılar, bazı mebusları tutuklayıp Malta'ya sürdüler. Bu işgal, Ankara'da yeni bir meclisin açılması için kesin dönüm noktası oldu.
Misak-ı Millî'nin Önemi: Türk Kurtuluş Savaşı'nın siyasi programı ve hedefleridir. Tam bağımsızlık ve ulusal egemenlik ilkeleri vurgulanmıştır. Erzurum ve Sivas Kongresi kararlarının meclis onayından geçmiş halidir. Türk yurdunun sınırları ilk kez resmen belirlenmiştir. İstanbul'un işgaline ve TBMM'nin açılmasına giden süreci hızlandırmıştır.
Soru: Amasya Genelgesi'nde yer alan 'Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.' ifadesi, aşağıdaki ilkelerden hangisinin benimsendiğinin bir göstergesidir? Çözüm: Bu ifade, kurtuluşun padişah, halife veya yabancı bir devletin himayesinde değil, doğrudan Türk milletinin kendi iradesiyle gerçekleşeceğini vurgular. Dolayısıyla bu, 'Ulusal Egemenlik' ilkesinin benimsendiğinin açık bir göstergesidir.
Soru: Aşağıdakilerden hangisi, hem Erzurum hem de Sivas Kongresi'nde alınan ortak kararlardan biri değildir? A) Manda ve himaye fikri reddedilmiştir. B) Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür. C) Temsil Heyeti'nin yetkileri genişletilmiştir. D) Kuva-yı Millîye'yi etkin kılmak esastır. E) Geçici bir hükümet kurulması kararlaştırılmıştır. Çözüm: Erzurum Kongresi bölgesel, Sivas Kongresi ulusal niteliktedir. 'Temsil Heyeti'nin yetkileri genişletilmiştir' kararı, Sivas Kongresi'nde alınmıştır. Erzurum Kongresi'nde Temsil Heyeti ilk kez oluşturulmuş, ancak yetkileri Sivas'ta genişletilmiştir. Doğru cevap C'dir.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
