Corvus simgesi
Corvus · LGS Türkçe

Fiilde Çatı

Fiilde çatı, fiilin özne ve nesneyle olan ilişkisini inceler. Özneye göre fiiller etken veya edilgen; nesneye göre ise geçişli veya geçişsiz olur. Bu konu, cümledeki anlamı ve eylemin kim tarafından yapıldığını anlamak için temeldir.

1. Fiilde Çatı Nedir?

Fiilde çatı, fiilin cümle içindeki özne ve nesne ile kurduğu ilişkiyi inceler. Fiil kök veya gövdelerine getirilen bazı eklerle bu ilişki değişir. Çatı konusu iki ana başlıkta incelenir: Özneye göre çatı ve Nesneye göre çatı.

2. Özneye Göre Çatı: Etken ve Edilgen Fiiller

Fiilin cümledeki öznesiyle olan ilişkisidir. Eylemi yapan belli mi, değil mi? Eylem özne tarafından mı yapılıyor yoksa ona mı yapılıyor? Bu sorulara cevap verir.

Özneye göre fiiller ikiye ayrılır:

Örnek

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil edilgen çatılıdır?

A) Çocuklar bahçede top oynuyor.

B) Kapı çok sert vuruldu.

C) Kuşlar dallara kondu.

D) Öğretmen soruyu tahtaya yazdı.

Çözüm: Edilgen fiil, işi yapanın belli olmadığı ve fiilin '-ıl, -il, -n' gibi edilgenlik ekleri aldığı çatıdır. A seçeneğinde 'oynuyor' fiili ek almamış, özne (çocuklar) belli. C seçeneğinde 'kondu' fiili ek almamış, özne (kuşlar) belli. D seçeneğinde 'yazdı' fiili ek almamış, özne (öğretmen) belli. B seçeneğinde 'vuruldu' fiili, 'vur-' köküne '-ul' ve geçmiş zaman eki '-du' gelerek oluşmuştur. İşi yapan belli değildir. Cevap: B.

3. Nesneye Göre Çatı: Geçişli ve Geçişsiz Fiiller

Fiilin cümledeki nesne ile olan ilişkisidir. Fiil, bir nesne alıyor mu, almıyor mu? Bu soruyla ayırt edilir. 'Ne, neyi, kimi' sorularını fiile sorarız. Bu sorulara cevap veriyorsa fiil geçişlidir.

Nesneye göre fiiller ikiye ayrılır:

Örnek

Soru: 'Yaşlı adam, uzun yolculuğun ardından evine yavaşça yürüdü.' cümlesindeki fiilin nesneye göre çatı özelliği nedir?

Çözüm: Önce fiili bulalım: 'yürüdü'. Şimdi bu fiile nesne buldurmak için 'neyi yürüdü?' veya 'kimi yürüdü?' sorularını soralım. Anlamlı bir cevap alamayız. 'Yolculuğu yürüdü' veya 'adamı yürüdü' gibi ifadeler anlamsızdır. Demek ki bu fiil nesne alamaz. O halde fiil geçişsizdir.

4. Önemli İlişkiler ve Karıştırılan Noktalar

Etken-Edilgen ile Geçişli-Geçişsiz birbirinden bağımsız özelliklerdir. Bir fiil hem çatı ekleri alabilir hem de geçişli/geçişsiz olabilir. Önemli olan soruyu doğru sormaktır: Özneye göre mi, nesneye göre mi bakıyorsun?

Dikkat edilmesi gereken durumlar:

Formül

Analiz Yolu:

1. Fiili bul.

2. Özneye göre mi, nesneye göre mi soruluyor?

→ Özneye göre: Fiil '-ıl, -il, -n' vb. aldı mı? İşi yapan belli mi?

→ Nesneye göre: Fiile 'neyi, kimi' sorusunu sor. Cevap alıyor musun?

Not

Sınavlarda sıkça yapılan hata, 'etken-geçişli' veya 'edilgen-geçişsiz' gibi ikili sorularda kavramları karıştırmaktır. Unutma: İlk kelime (etken/edilgen) özneye, ikinci kelime (geçişli/geçişsiz) nesneye bakar. Her zaman önce hangi yönden sorulduğuna dikkat et. Pratik ipucu: Cümlede işi yapan (gerçek özne) varsa etken, yoksa veya işten etkilenen (sözde özne) varsa edilgendir. Cümlede 'neyi, kimi' diye sorduğunda anlamlı bir cevap (isim) bulabiliyorsan geçişli, bulamıyorsan geçişsizdir.

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.

Corvus

Bu konudan test çöz

Corvus’ta Fiilde Çatı konusunun testlerini çöz, yanlışlarını tekrar et ve ilerlemeni takip et.

LGS Türkçe konuları

Corvus bağımsız bir uygulamadır; ÖSYM ve Millî Eğitim Bakanlığı ile bir bağı yoktur. Sınav adları yalnız hangi sınava hazırlanıldığını belirtmek için kullanılır.