Yazım kuralları, dilin doğru ve anlaşılır kullanımı için temel kurallardır. Bu anlatımda büyük harflerin nerelerde kullanıldığı, bitişik ve ayrı yazılan sözcüklerin kuralları, sayıların ve kısaltmaların yazımı ele alınacak. Bu kuralları bilmek, LGS Türkçe testinde yazım yanlışı sorularını çözebilmenin anahtarıdır.
1. Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
Büyük harfler, Türkçede belirli yerlerde kullanılır ve bu kurallara uymak yazımın doğruluğu için şarttır.
Büyük harf kullanımının temel kuralları şunlardır:
- Cümleler büyük harfle başlar. Örnek: 'Okul yarın başlıyor.'
- Özel isimler (kişi, yer, kurum adları) büyük harfle başlar. Örnek: 'Ayşe, Ankara, Türk Dil Kurumu'
- Milli ve dini bayramların adları büyük harfle başlar. Örnek: 'Cumhuriyet Bayramı, Ramazan Bayramı' (Ancak 'bayram' kelimesi tür adı olarak kullanılıyorsa küçük harfle yazılır: 'Düğün için bayram havası vardı.')
- Kitap, dergi, gazete, tablo, film adlarının yalnızca ilk sözcüğü (ve varsa içindeki özel isimler) büyük harfle başlar; bağlaç, edat gibi sözcükler küçük harfle yazılır. Örnek: 'Çalıkuşu, Milliyet gazetesi, Yağmurla Gelen'
- Unvanlar (doktor, öğretmen, avukat vb.) kişi adından önce veya sonra geldiğinde küçük harfle yazılır; yalnızca cümle başında büyük harfle başlar. Örnek: 'Okul müdürü Ahmet Bey geldi.' / 'Doktor Ali Bey ameliyattaydı.' (Ancak unvanlar tek başına kullanılırsa da küçük harfle yazılır: 'Okulda bir doktor konuşma yaptı.')
- Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar. Örnek: 'Mars, Dünya, Halley' (Ancak 'dünya', 'güneş', 'ay' kelimeleri gezegen anlamı dışında kullanılırsa küçük harfle yazılır: 'Dünya'nın uydusu Ay'dır.' / 'Bugün dünya çok güzel.')
2. Bitişik ve Ayrı Yazılan Sözcükler
Birleşik sözcüklerin bitişik veya ayrı yazılması, dilde kalıplaşmış kullanımlara dayanır. En sık karıştırılan kurallardan biridir.
Bitişik Yazılan Sözcükler:
- Birleşik fiillerden sözlükte bitişik olarak yer alanlar bitişik yazılır. Örnek: 'varsaymak, öngörmek, vazgeçmek'
- Pekiştirilmiş sıfatlar bitişik yazılır. Örnek: 'masmavi, yemyeşil, sımsıcak'
- Bazı kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır. Örnek: 'hanımeli, gecekondu, mirasyedi, bilgisayar'
Ayrı Yazılan Sözcükler:
- İki isimden oluşan yer adları (il, ilçe, mahalle, köy vb.) ayrı yazılır. Örnek: 'Koca Mustafapaşa, Gölcük ilçesi'
- Birleşik fiiller genellikle ayrı yazılır. Örnek: 'arz etmek, terk etmek, fark etmek, yardım etmek'
- Dilimize yabancı dillerden giren ve Türkçe kurallara göre birleşmeyen kelimeler ayrı yazılır. Örnek: 'alt üst (ayrı), a la turca (ayrı)'
- 'Her' ile kurulan sözcükler ayrı yazılır. Örnek: 'her yer, her şey, her gün' (İstisna: 'herhangi' bitişik yazılır.)
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır?
A) Herşey planlandığı gibi gidiyordu.
B) Bu konuyu daha sonra konuşalım.
C) Masmavi bir deniz vardı karşımızda.
D) Onu görünce çok sevindim.
Çözüm: Seçenekleri tek tek inceleyelim. A seçeneğinde 'herşey' yazılmış. 'Her' ile kurulan sözcükler ayrı yazılır kuralına göre doğrusu 'her şey' olmalıdır. Bu bir yazım yanlışıdır. B seçeneğinde 'daha sonra' doğru, C seçeneğinde pekiştirilmiş sıfat bitişik yazılmış (doğru), D seçeneğinde bir yanlış yok. Doğru cevap A'dır.
3. Sayıların Yazımı
Sayıların yazımında hem rakam hem de yazıyla yazma durumları vardır. Hangi durumda nasıl yazılacağı bellidir.
Sayıların yazımıyla ilgili kurallar:
- Saati, tarihi, para tutarını belirten sayılar rakamla yazılabilir. Örnek: 'Saat 14.30'da, 5 Aralık 2023, 150 TL'
- Sayılar metin içinde genellikle yazıyla yazılır. Örnek: 'Sınıfta yirmi beş öğrenci vardı.'
- Birden fazla sözcükten oluşan sayılar ayrı yazılır. Örnek: 'iki yüz elli, bin dokuz yüz seksen dört'
- Sıra sayıları rakamla yazıldığında sonlarına nokta konur veya '-ıncı' eki eklenir. Örnek: '5. (beşinci), 3'üncü (üçüncü)'
4. Kısaltmaların Yazımı
Kısaltmalar, uzun yazılışı olan kelime veya kelime gruplarının kısaltılmış halidir. Yazımında dikkat edilmesi gereken kurallar vardır.
Kısaltma yazım kuralları:
- Kuruluş adlarının kısaltmaları genellikle her sözcüğün ilk harfinin büyük yazılmasıyla oluşturulur ve harfler arasına nokta konmaz. Örnek: 'TDK (Türk Dil Kurumu), THY (Türk Hava Yolları)'
- Ölçü birimlerinin uluslararası kısaltmaları küçük harfle yazılır. Örnek: 'kg, cm, ml' (Ancak 'TB' gibi bilgisayar belleği birimlerinde büyük harf kullanılır.)
- Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde, kısaltmanın okunuşu esas alınır. Örnek: 'kg'dan (kilogramdan), cm'yi (santimetreyi)'
- Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde, kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır ve kesme işareti kullanılır. Örnek: 'TDK'ya (Türk Dil Kurumu'na), THY'de (Türk Hava Yolları'nda)'
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kısaltmayla ilgili bir yazım yanlışı vardır?
A) Yarın TDK'nın yeni yayını tanıtılacak.
B) Proje için 5 kg'lık malzeme gerekiyor.
C) THY ile seyahat edeceğiz.
D) Bu konuyu MEB'in sitesinden araştırdım.
Çözüm: Kısaltmalara getirilen eklerin yazımını kontrol edelim. A seçeneğinde 'TDK'nın' yazılmış. Büyük harfli kısaltmaya ek getirilirken kesme işareti kullanılır ve ek, kısaltmanın okunuşuna göre gelir. TDK okunuşu 'te-de-ka' şeklindedir ve son harf 'ka' ile biter. 'ka' ünsüzle bittiği için ek, kaynaştırma harfi 'n' ile gelir. 'TDK'nın' yazımı doğrudur, bir hata yoktur. Diğer seçenekleri kontrol edelim. B seçeneğinde 'kg'lık' doğru, C seçeneğinde 'THY ile' doğru, D seçeneğinde 'MEB'in' doğru. Tüm seçeneklerde yazım doğrudur. Bu soruda yazım yanlışı yoktur. Ancak sınavlarda genellikle bir yanlış bulunur, bu tür sorularda en sık hata yapılan kısaltma ekleridir.
Sınavda en çok karıştırılan noktalar: 'her şey' (ayrı) / 'herhangi' (bitişik), 'birkaç' (bitişik) / 'bir gün' (ayrı), 'hiçbir' (bitişik) / 'hiç kimse' (ayrı) yazımlarıdır. Bu ikilileri iyi öğren. Ayrıca, büyük harfli kısaltmalara ek getirirken kesme işareti kullanmayı ve ekleri okunuşa göre yazmayı unutma!
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
