Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiil gibi çekimlenmeyen; isim, sıfat veya zarf göreviyle kullanılan sözcüklerdir. Üç türü vardır: İsim-fiil (-mak, -ma, -ış), sıfat-fiil (-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş) ve zarf-fiil (-ip, -erek, -meden, -ince, -dikçe, -eli, -ken, -e...-e). Fiilimsiler, cümlede yan cümle kurarak anlamı zenginleştirir.
1. Fiilimsi Nedir?
Fiillerden türetilen, fiil anlamını tamamen kaybetmeyen ancak fiil gibi şahıs ve kip ekleri alarak çekimlenemeyen sözcüklerdir. Fiilimsiler, cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenir. Bir fiilimsi içeren yapıya 'yan cümle' denir ve bu yapılar cümleye zenginlik katar.
Fiilimsilerin Temel Özellikleri:
- Fiil kök veya gövdelerine getirilen özel eklerle yapılır.
- Olumsuzluk eki (-me, -ma) alabilirler (örneğin: 'okumamak', 'gelmeyen').
- Fiil anlamını taşımaya devam ederler.
- Fiil gibi nesne alabilir, edat tümleci gibi tamamlayıcı öğelerle kullanılabilirler.
- İsim çekim ekleri (hal, iyelik, çoğul ekleri) alabilirler, bu özellikleriyle fiillerden ayrılırlar.
2. İsim-Fiiller (Ad-Eylemler)
Fiillere getirilen '-mak, -mek', '-ma, -me', '-ış, -iş, -uş, -üş' ekleriyle yapılır. Bu ekler mastar ekleridir. Cümlede isim gibi kullanılır; özne, nesne, yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) veya ek-fiil alarak yüklem olabilirler.
İsim-Fiil Ekleri ve Örnekleri:
- -mak / -mek: 'Yüzmek sağlıklıdır.' (Özne), 'Onu görmek istiyorum.' (Nesne)
- -ma / -me: 'Erken kalkma alışkanlık haline geldi.' (Özne), 'Seninle konuşmayı özledim.' (Nesne)
- -ış / -iş: 'Gülüşü herkesi etkilerdi.' (Özne), 'O gelişi unutulmazdı.' (Yer Tamlayıcısı)
Dikkat! Bazı sözcükler bu ekleri alıp kalıcı isim olmuştur ve fiilimsi özelliğini kaybetmiştir. Örneğin: 'çakmak, dondurma, kazma, ekmek, yağmur yağışı' gibi sözcüklerde fiil anlamı ya yoktur ya da ikincildir. Fiilimsi ararken sözcüğün cümledeki fiil anlamına ve işlevine bakmak gerekir.
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük isim-fiil değildir? A) Bu havada yürümek çok keyifli. B) Onunla tanışma fırsatım olmadı. C) Eski bir sarmaşığı bahçeden çıkardık. D) Tüm istekleri yerine getirmek zorundaydı. Çözüm: Seçenekleri inceleyelim. A) 'yürümek' (-mek eki, fiil anlamı var, özne görevinde) → İsim-fiil. B) 'tanışma' (-ma eki, fiil anlamı var, nesne görevinde) → İsim-fiil. C) 'sarmaşığı' sözcüğü '-ma' eki almış görünüyor ancak burada 'sarmak' fiiliyle doğrudan bağlantısı kopmuş, bitki adı olmuştur. Fiil anlamı ön planda değil, kalıcı isimdir. → İsim-fiil DEĞİL. D) 'getirmek' (-mek eki, fiil anlamı var, nesne görevinde) → İsim-fiil. Cevap: C'dir.
3. Sıfat-Fiiller (Ortaçlar)
Fiillere getirilen '-an, -en', '-ası, -esi', '-mez, -maz', '-ar, -er', '-dik, -dik, -duk, -dük, -tik, -tık, -tuk, -tük', '-ecek, -acak', '-miş, -mış, -muş, -müş' ekleriyle yapılır. Bu ekler fiillere sıfat yapar. Cümlede sıfat görevinde kullanılır ve mutlaka bir ismi nitelerler. Niteleme sıfatı gibi düşünülebilirler.
Sıfat-Fiil Ekleri ve Örnekleri:
- -an / -en: 'koşan çocuk', 'gülen yüz'
- -ası / -esi: 'ölümüne çalışası insan', 'yıkılası duvarlar'
- -mez / -maz: 'tükenmez kalem', 'çıkmaz sokak' (Kalıcı isimleşme sık görülür.)
- -ar / -er: 'güler yüz', 'akar su'
- -dik / -ecek / -miş: 'tanıdık sima', 'gelecek hafta', 'geçmiş günler'
Sınavda Sık Çıkan İpucu: Sıfat-fiil eklerinden bazıları (-dik, -ecek, -miş) aynı zamanda kip ekidir. Ayrımı nasıl yaparsın? Sıfat-fiil eki aldığında sözcük, bir ismi niteler ve cümlede sıfat olur. Kip eki aldığında ise fiil çekimlenir ve yüklem olur. Karşılaştıralım: Sıfat-Fiil: 'Tanıdık bir yüz gördüm.' ('Tanıdık', 'yüz' ismini niteliyor.) Kip Eki: 'Dün onu tanıdık.' ('tanıdık' sözcüğü çekimli fiildir, yüklemdir.)
Soru: 'Açılan güller bahçeye ayrı bir güzellik katmıştı.' cümlesindeki fiilimsinin türü nedir? Çözüm: Önce fiilimsiyi bulalım: 'Açılan'. Hangi eki almış? '-an' eki. Bu ek sıfat-fiil ekidir. Şimdi bir ismi niteliyor mu bakalım: 'Açılan' sözcüğü 'güller' ismini niteliyor. 'Nasıl güller?' → 'Açılan güller'. O halde bu bir sıfat-fiildir. Cevap: Sıfat-fiil (ortaç).
4. Zarf-Fiiller (Ulaçlar)
Fiillere getirilen '-ip, -ıp, -up, -üp', '-erek, -arak', '-meden, -madan', '-ince, -ınca, -unca, -ünce', '-dikçe, -dıkça, -tikçe, -tıkça', '-eli, -alı', '-ken', '-e...-e, -a...-a' (ikileme şeklinde), '-meksizin, -maksızın', '-cesine' gibi ek ve sözcüklerle yapılır. Cümlede zarf görevinde kullanılırlar. Bir fiilin, başka bir fiilin nasıl, ne zaman, ne şartta yapıldığını belirtirler.
Zarf-Fiil Yapıları ve Örnekleri:
- -ip: 'Kapıyı açıp içeri girdi.' (Nasıl girdi? Açarak.)
- -erek / -arak: 'Gülerek yanıma yaklaştı.' (Nasıl yaklaştı? Gülerek.)
- -meden / -madan: 'Selam vermeden geçti.' (Ne zaman/Ne şartta geçti? Selam vermeden önce.)
- -ince: 'Beni görünce çok sevindi.' (Ne zaman sevindi? Görünce.)
- -dikçe: 'Çalıştıkça başarıyor.' (Ne şartta başarıyor? Çalıştığı sürece.)
- -eli: 'Gideli beş yıl oldu.' (Ne zamandan beri? Gittiğinden beri.)
- -ken: 'Evdeyken seni aradım.' (Ne zaman aradım? Evde olduğum sırada.)
Zarf-fiiller, yüklemin anlamını zaman, durum, şart gibi yönlerden tamamlayan zarflardır. İsim ya da sıfat gibi çekim eki almazlar.
Soru: 'Konuşa konuşa anlaşırız.' cümlesindeki fiilimsinin türü nedir? Çözüm: Fiilimsi: 'Konuşa konuşa'. Bu, '-a...-a' ikilemesi şeklinde bir zarf-fiil yapısıdır. Yüklemin anlamını tamamlıyor: 'Nasıl anlaşırız?' → 'Konuşa konuşa (anlaşırız).' Bir ismi nitelemiyor, sıfat görevinde değil. İsim gibi de kullanılmıyor. O halde zarf-fiildir. Cevap: Zarf-fiil (ulaç).
5. Fiilimsileri Ayırt Etme Yöntemi
Bir sözcüğün fiilimsi türünü belirlemek için şu soruları sor:
- Hangi eki almış? (Ekleri ezbere bilmek çok önemli.)
- Cümledeki görevi nedir?
- Bir isim gibi kullanılıyor, özne/nesne oluyor mu? → İsim-Fiil.
- Bir ismi niteliyor mu, onun sıfatı mı? → Sıfat-Fiil.
- Bir fiilin (yüklemin) anlamını zaman, durum yönünden tamamlıyor mu? → Zarf-Fiil.
Sık Yapılan Hata: '-en, -an' eki hem sıfat-fiil hem de şimdiki zaman kip eki olabilir. Karıştırmamak için cümledeki işlevine bak. Örnek: Sıfat-Fiil: 'Okuyan öğrenci' ('öğrenci' ismini niteler). Şimdiki Zaman Kipi: 'Öğrenci kitap okuyor.' ('okuyor' çekimli fiil, yüklem). Ayrıca, '-dik' eki hem sıfat-fiil hem de geçmiş zaman kip eki olabilir. Sıfat-Fiil: 'Tanıdık insan' ('insan' ismini niteler). Kip Eki: 'Onu dün tanıdık.' ('tanıdık' çekimli fiil, yüklem).
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
