Corvus simgesi
Corvus · TYT Fizik

Elektrostatik

Elektrostatik, durgun elektrik yüklerinin özelliklerini ve etkileşimlerini inceler. Temel olarak üç elektriklenme çeşidi (sürtünme, dokunma, etki), yüklerin iletken ve yalıtkanlardaki davranışı ile Coulomb Kanunu'nu kapsar. Bu temel ilkeler, elektroskop ve topraklama gibi uygulamaların anlaşılmasını sağlar.

1. Elektrik Yükü ve Temel Özellikleri

Elektrik yükü, maddenin temel bir özelliğidir ve iki türde bulunur: pozitif (+) ve negatif (–). Aynı tür yükler birbirini iter, zıt tür yükler ise birbirini çeker. Yükün birimi coulomb (C)'dur. En küçük yük, elektronun yüküdür ve yaklaşık -1,6 × 10⁻¹⁹ C'dir. Bir cisimdeki proton ve elektron sayıları eşitse cisim nötrdür; eşit değilse cisim yüklüdür.

Yüklerin Korunumu İlkesi

2. Elektriklenme Çeşitleri

Nötr bir cismin yüklenmesi üç temel yolla olur: sürtünme, dokunma ve etki (indüksiyon).

Sürtünme ile Elektriklenme

Dokunma ile Elektriklenme

Etki (İndüksiyon) ile Elektriklenme

3. İletken ve Yalıtkanlarda Yük Dağılımı

İletkenler (metaller, insan vücudu) içlerinde serbestçe hareket edebilen yükler (elektronlar) bulundurur. Yalıtkanlar (plastik, cam, tahta) ise yüklerin hareket etmesine izin vermez.

Yüklü Bir İletkende Yük Dağılımı

4. Elektroskop ve Topraklama

Elektroskop, bir cismin yüklü olup olmadığını ve yük cinsini belirlemeye yarayan alettir. Yaprakları aynı cins yükle yüklendiğinde birbirini iter ve açılır. Topraklama, yüklü bir cismi iletken bir tel ile toprağa (nötr bir ortam) bağlamaktır. Fazla yükler toprağa akar ve cisim nötr hale gelir veya yük dengesi sağlanır.

5. Coulomb Kanunu

Noktasal iki yük arasındaki elektrostatik kuvvetin büyüklüğü, yüklerin çarpımı ile doğru orantılı, aralarındaki uzaklığın karesi ile ters orantılıdır.

Formül

F = k · (|q₁ · q₂|) / r²

Burada F elektrostatik kuvvet (N), q₁ ve q₂ yük miktarları (C), r yükler arası uzaklık (m), k ise Coulomb sabitidir. Boşluk (vakum) için k ≈ 9 × 10⁹ N·m²/C²'dir. Kuvvet, yükleri birleştiren doğru boyuncadır.

Örnek

Soru: Aralarında 0,1 m uzaklık bulunan +4 µC ve –2 µC'luk iki noktasal yük arasındaki elektrostatik kuvvetin büyüklüğü nedir? (k = 9 × 10⁹ N·m²/C², 1 µC = 10⁻⁶ C) Çözüm: 1. Yükleri coulomb cinsine çevir: q₁ = +4 × 10⁻⁶ C, q₂ = –2 × 10⁻⁶ C. 2. Coulomb Kanunu'nu uygula: F = (9 × 10⁹) × |(4 × 10⁻⁶) × (–2 × 10⁻⁶)| / (0,1)². 3. İşlemi yap: Pay = 9 × 10⁹ × |–8 × 10⁻¹²| = 9 × 10⁹ × 8 × 10⁻¹² = 72 × 10⁻³ = 0,072. Payda = 0,01. 4. F = 0,072 / 0,01 = 7,2 N. Kuvvet 7,2 N büyüklüğündedir ve yükler zıt olduğu için çekme yönündedir.

Örnek

Soru: Özdeş iki küre birbirine dokundurulduğunda her birinin yükü +6 µC oluyor. Dokunmadan önce kürelerden birinin yükü +10 µC ise diğerinin yükü neydi? Çözüm: 1. Dokunma ile elektriklenmede toplam yük korunur. 2. Dokunmadan önceki toplam yük: q₁ + q₂ = +10 µC + q₂. 3. Dokunduktan sonra her biri +6 µC olduğuna göre toplam yük: 6 µC + 6 µC = +12 µC. 4. Yük korunumundan: +10 + q₂ = +12. 5. q₂ = +12 – 10 = +2 µC. Diğer kürenin yükü +2 µC idi.

Not

Sık yapılan bir hata, Coulomb Kanunu'nda yüklerin işaretlerini formülde kullanmaya çalışmaktır. Formül F = k · |q₁·q₂| / r² şeklinde mutlak değer içinde kullanılır; kuvvetin büyüklüğü hesaplanır. Kuvvetin itme mi çekme mi olduğunu ise yüklerin işaretlerine bakarak ayrıca belirlersin. Aynı işaretliyse itme, zıt işaretliyse çekme kuvveti vardır.

Not

Sınavlarda etki ile elektriklenme ve topraklama süreci sıklıkla karıştırılır. Şu sırayı unutma: 1) Yüklü cisim iletkene yaklaştırılır (yük dağılımı olur). 2) İletken topraklanır (uzak tarafın yükü akar). 3) Topraklama kesilir. 4) Yüklü cisim uzaklaştırılır. Sonuçta iletken, yaklaştırılan yüklü cismin zıt işaretinde kalıcı bir yükle yüklenmiş olur.

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.

Corvus

Bu konudan test çöz

Corvus’ta Elektrostatik konusunun testlerini çöz, yanlışlarını tekrar et ve ilerlemeni takip et.

TYT Fizik konuları

Corvus bağımsız bir uygulamadır; ÖSYM ve Millî Eğitim Bakanlığı ile bir bağı yoktur. Sınav adları yalnız hangi sınava hazırlanıldığını belirtmek için kullanılır.