Corvus simgesi
Corvus · TYT Fizik

Isı, Sıcaklık ve Genleşme

Isı, sıcaklık farkı nedeniyle bir sistemden diğerine aktarılan enerjidir; sıcaklık ise taneciklerin ortalama hareket enerjisinin ölçüsüdür. Öz ısı ve ısı sığası hesaplamaları, hal değişimi ısıları ve ısıl denge kavramları bu enerji transferini açıklar. Katı ve sıvılarda sıcaklık artışıyla boyutların değişmesi genleşme olarak adlandırılır ve günlük yaşamda birçok uygulaması vardır.

1. Isı ve Sıcaklık Kavramları

Isı ve sıcaklık günlük dilde sıklıkla birbiri yerine kullanılsa da fizikte farklı anlamlara gelir. Isı, sıcaklık farkı nedeniyle bir sistemden diğerine aktarılan enerjidir ve 'Q' sembolüyle gösterilir. Birimi joule (J) veya kalori (cal)'dir. 1 cal yaklaşık 4,18 J'dir. Sıcaklık ise bir maddenin taneciklerinin (atom ve moleküllerinin) ortalama hareket (kinetik) enerjisinin bir ölçüsüdür ve 't' veya 'T' ile gösterilir. Birimi Celcius (°C), Kelvin (K) veya Fahrenheit (°F)'tir. Bir maddenin sıcaklığı kütlesinden bağımsızdır.

Isı ve Sıcaklık Farkları

2. Termometreler ve Sıcaklık Ölçekleri

En yaygın kullanılan sıcaklık ölçekleri Celcius (°C), Kelvin (K) ve Fahrenheit (°F)'tir. Celcius ölçeğinde suyun donma noktası 0°C, kaynama noktası 100°C'dir. Kelvin ölçeği mutlak sıfır (tüm hareketin durduğu teorik sıcaklık: -273.15°C) noktasını 0 K alır. Fahrenheit ölçeğinde ise suyun donma noktası 32°F, kaynama noktası 212°F'tir. Bu ölçekler arasında dönüşüm yapılabilir.

Formül

°C → K: K = °C + 273.15 | K → °C: °C = K - 273.15 | °C → °F: °F = (9/5 × °C) + 32 | °F → °C: °C = 5/9 × (°F - 32)

Örnek

Soru: 25°C sıcaklık kaç Kelvin ve kaç Fahrenheit'tir? Çözüm: K = °C + 273.15 = 25 + 273.15 = 298.15 K. °F = (9/5 × °C) + 32 = (9/5 × 25) + 32 = (45) + 32 = 77°F.

3. Öz Isı ve Isı Sığası

Bir maddenin 1 gramının sıcaklığını 1°C değiştirmek için gerekli ısı miktarına öz ısı (c) denir. Birimi J/g°C veya cal/g°C'dir. Öz ısı maddeler için ayırt edici bir özelliktir. Suyun öz ısısı yaklaşık 4.18 J/g°C (1 cal/g°C) olup birçok maddeden yüksektir. Bir maddenin tamamının sıcaklığını 1°C değiştirmek için gerekli ısı miktarına ise ısı sığası (C) denir. Isı sığası, öz ısı ile kütlenin çarpımına eşittir: C = m × c.

Formül

Q = m × c × Δt (Δt: sıcaklık değişimi)

Örnek

Soru: Öz ısısı 0.5 J/g°C olan 200 gram maddenin sıcaklığını 20°C'den 50°C'ye çıkarmak için kaç joule ısı gerekir? Çözüm: m = 200 g, c = 0.5 J/g°C, Δt = 50 - 20 = 30°C. Q = m × c × Δt = 200 × 0.5 × 30 = 3000 J.

4. Hal Değişimi ve Isı

Katı, sıvı ve gaz halleri arasındaki geçişlere hal değişimi denir. Erime, donma, buharlaşma, yoğuşma, süblimleşme ve kırağılaşma birer hal değişimidir. Hal değişimi sırasında maddenin sıcaklığı sabit kalır. Bu sırada verilen veya alınan ısıya hal değişim ısısı (L) denir. Örneğin, erime ısısı (Le), buharlaşma ısısı (Lb).

Formül

Hal değişimi sırasında alınan/verilen ısı: Q = m × L

Not

Isı-sıcaklık grafiklerinde yatay (sıcaklık sabit) bölgeler hal değişiminin olduğu anlara karşılık gelir. Bu bölgelerde verilen ısı, sıcaklığı değil, hal değişimini sağlar.

5. Isıl Denge ve Isı Aktarım Yolları

Farklı sıcaklıktaki maddeler bir araya geldiğinde, ısı sıcak olandan soğuk olana aktarılır. Isı alışverişi, her iki maddenin de aynı sıcaklığa gelmesiyle son bulur. Bu duruma ısıl denge denir. Denge sıcaklığı, maddelerin kütlelerine ve öz ısılarına bağlıdır. Isı üç yolla aktarılır:

Isı Aktarım Yolları

6. Genleşme

Maddelerin sıcaklığı arttıkça taneciklerinin ortalama kinetik enerjisi artar ve titreşim genliği büyür. Bu da maddelerin boyutlarının (uzunluk, alan, hacim) artmasına neden olur. Bu olaya genleşme denir. Sıcaklık azaldığında ise büzülme gerçekleşir.

Genleşme Türleri ve Özellikleri

Örnek

Soru: Boyca genleşme katsayısı 2.4×10⁻⁵ 1/°C olan 2 metre uzunluğundaki demir çubuk, sıcaklığı 10°C arttırılırsa ne kadar uzar? Çözüm: L₀ = 2 m = 200 cm, α = 2.4×10⁻⁵ 1/°C, Δt = 10°C. ΔL = L₀ × α × Δt = 200 × (2.4×10⁻⁵) × 10 = 200 × 2.4×10⁻⁴ = 0.048 cm.

Not

Sıvılarda genleşme hesabı yaparken, sıvının konulduğu kabın da genleştiği unutulmamalıdır. Gözlemlenen genleşme, sıvının gerçek genleşmesi ile kabın genleşmesinin farkıdır.

Günlük Hayatta Genleşme ve Büzülmenin Sonuçları

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.

Corvus

Bu konudan test çöz

Corvus’ta Isı, Sıcaklık ve Genleşme konusunun testlerini çöz, yanlışlarını tekrar et ve ilerlemeni takip et.

TYT Fizik konuları

Corvus bağımsız bir uygulamadır; ÖSYM ve Millî Eğitim Bakanlığı ile bir bağı yoktur. Sınav adları yalnız hangi sınava hazırlanıldığını belirtmek için kullanılır.