Corvus simgesi
Corvus · TYT Fizik

Kaldırma Kuvveti

Kaldırma kuvveti, sıvı veya gaz içindeki bir cisme yukarı yönde etki eden ve cismin ağırlığını azmış gibi gösteren kuvvettir. Bu kuvvetin büyüklüğü, cismin batan hacmi, akışkanın yoğunluğu ve yerçekimi ivmesi (g) ile doğru orantılıdır: F_k = ρ_akışkan · g · V_batan. Bir cismin yüzmesi, askıda kalması veya batması, cismin yoğunluğu ile akışkanın yoğunluğunun karşılaştırılmasıyla belirlenir.

1. Kaldırma Kuvveti Nedir?

Sıvı ya da gaz gibi bir akışkan içine bırakılan her cisim, ağırlığından dolayı aşağı doğru çekilirken, akışkan tarafından yukarı yönde bir kuvvete maruz kalır. Bu yukarı yönlü kuvvete 'kaldırma kuvveti' (ya da Arşimet kuvveti) denir. Kaldırma kuvveti, cismin batan kısmının yerini alan akışkanın ağırlığına eşittir. Bu temel ilke Arşimet Prensibi olarak bilinir.

2. Kaldırma Kuvvetinin Büyüklüğü

Kaldırma kuvvetinin büyüklüğü (Fk) üç faktöre bağlıdır: akışkanın yoğunluğu (dak), yer çekimi ivmesi (g) ve cismin batan kısmının hacmi (Vbatan). Formülü şudur:

Formül

Fk = dak · g · Vbatan

Formüldeki değişkenlerin anlamı:

Not

Kaldırma kuvveti, cismin batan hacmi, akışkanın yoğunluğu ve yerçekimi ivmesi (g) ile belirlenir; şekil, kütle ve malzeme doğrudan etkili değildir. Aynı akışkanda, batan hacimleri eşit olan farklı cisimlere etkiyen kaldırma kuvveti de eşittir.

3. Cisimlerin Denge Durumları (Yüzme, Askıda Kalma, Batma)

Bir cisim tamamen sıvıya bırakıldığında, cisme etkiyen iki temel kuvvet vardır: aşağı yöndeki cismin ağırlığı (G) ve yukarı yöndeki kaldırma kuvveti (Fk). Bu iki kuvvetin büyüklük ilişkisi, cismin nihai durumunu belirler. Bu durum aynı zamanda cisim ve sıvının yoğunlukları (dcisim ve dsıvı) karşılaştırılarak da belirlenebilir.

Denge koşulları şöyledir:

Örnek

Soru: Yoğunluğu 0.8 g/cm³ olan bir tahta parçası, yoğunluğu 1 g/cm³ olan suya bırakılıyor. Tahtanın hacminin ne kadarı suyun altında kalır? (g=10 m/s² alınız)

Çözüm: Tahta yüzeceği için denge şartı Gcisim = Fk olur.

Gcisim = dcisim · g · Vcisim

Fk = dsıvı · g · Vbatan

Eşitlersek: dcisim · g · Vcisim = dsıvı · g · Vbatan. g'ler sadeleşir.

0.8 · Vcisim = 1 · Vbatan

Vbatan / Vcisim = 0.8

Sonuç: Tahta bloğun hacminin %80'i suya batar, %20'si suyun üstünde kalır.

4. Gazlarda Kaldırma Kuvveti

Kaldırma kuvveti yalnızca sıvılar için değil, gazlar için de geçerlidir. Havadaki kaldırma kuvveti, havanın yoğunluğu düşük olduğu için genellikle ihmal edilir. Ancak, havadan daha hafif gazlarla (örneğin helyum, hidrojen) doldurulmuş balonlar için bu kuvvet çok önemlidir. Balonun toplam ağırlığı (balonun zarı + içindeki gazın ağırlığı), balonun taşırdığı havanın ağırlığından (kaldırma kuvveti) küçük ise balon yükselir.

Pratik Uygulamalar:

Örnek

Soru: Hacmi 5 m³ olan tamamen kapalı bir kutu, havada tartıldığında ağırlığı 40 N geliyor. Bu kutu yoğunluğu 1000 kg/m³ olan suya tamamen batırılırsa, tartıdaki görünen ağırlığı kaç N olur? (g=10 m/s², havanın kaldırma kuvveti ihmal edilecek)

Çözüm:

1. Adım: Kutunun gerçek ağırlığı G = 40 N.

2. Adım: Suya tamamen batırıldığında kaldırma kuvvetini hesapla: Fk = dsıvı · g · Vcisim = 1000 · 10 · 5 = 50.000 N.

3. Adım: Sıvı içindeki görünen ağırlık, gerçek ağırlıktan kaldırma kuvveti çıkarılarak bulunur: Ggörünen = G - Fk.

4. Adım: Ggörünen = 40 - 50.000 = -49.960 N. Bu negatif değer, kaldırma kuvvetinin cismin ağırlığından çok büyük olduğunu, yani kutunun su içinde yukarı doğru net bir kuvvetle hareket edeceğini (yüzeceğini) gösterir. Soru 'tamamen batırılırsa' demiş, ancak bu durumda kutu batmaz, yüzmeye çalışır. Eğer zorla tamamen batırılıp bir dinamometreye bağlı tutulsaydı, dinamometre bu negatif değeri göstermezdi, sıfırdan küçük bir değer ölçülemezdi. Bu örnek, dcisim (G/(g·V)=40/(10·5)=0.8 kg/m³) ile dsıvı (1000 kg/m³) karşılaştırıldığında kutunun yoğunluğunun çok küçük olduğunu ve kesinlikle yüzeceğini gösterir.

Not

Sınavlarda sıkça karşılaşılan bir hata, yüzen bir cisim için kaldırma kuvvetini hesaplarken cismin TÜM hacmini kullanmaktır. Unutma: Yüzen cisimler için kaldırma kuvveti formülündeki Vbatan, cismin sıvıya batan kısmının hacmidir, toplam hacmi değil.

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.

Corvus

Bu konudan test çöz

Corvus’ta Kaldırma Kuvveti konusunun testlerini çöz, yanlışlarını tekrar et ve ilerlemeni takip et.

TYT Fizik konuları

Corvus bağımsız bir uygulamadır; ÖSYM ve Millî Eğitim Bakanlığı ile bir bağı yoktur. Sınav adları yalnız hangi sınava hazırlanıldığını belirtmek için kullanılır.