Bağıl hareket, bir cismin hızının farklı gözlem çerçevelerine göre nasıl değiştiğini inceler; akıntılı suda hareket bunun en yaygın örneğidir. Sabit ivmeli hareket, ivmesi değişmeyen hareket türüdür ve konum, hız, zaman ilişkileri belirli formüllerle ifade edilir. Bu hareketin grafiklerini yorumlamak ve serbest düşme/düşey atış problemlerini çözmek, AYT Fizik'te sıkça karşılaşılan becerilerdir.
1. Bağıl Hareket
Bir cismin hızı, seçilen referans noktasına (gözlemciye) bağlıdır. Bağıl hız, bir cismin başka bir cisme göre hızıdır. Gözlemciler birbirine göre hareket halindeyse, hızlar vektörel olarak toplanır veya çıkarılır.
Bağıl Hız Formülü ve Temel Kurallar:
- Cismin yere göre hızı: Vcism/yere
- Gözlemcinin yere göre hızı: Vgözlemci/yere
- Cismin gözlemciye göre hızı (Bağıl Hız): Vbağıl = Vcism/yere − Vgözlemci/yere
- İşlemler vektörel olduğu için yön ve doğrultu çok önemlidir. Aynı doğrultudaysa cebirsel toplama/çıkarma yapılır.
Soru: Doğu yönünde 20 m/s hızla giden bir araçtaki gözlemci, batı yönünde 30 m/s hızla giden bir aracı hangi hız ve yönde görür? (Doğu +, batı - kabul edelim.)
Çözüm: Vcism/yere = -30 m/s (batı). Vgözlemci/yere = +20 m/s (doğu). Vbağıl = (-30) - (+20) = -50 m/s. Sonuç -50 m/s, yani batı yönünde 50 m/s. Gözlemci, diğer aracı batıya doğru çok hızlı gidiyor olarak görür.
2. Nehir Problemleri (Akıntılı Ortamda Hareket)
Nehir problemleri, bağıl hareketin en tipik uygulamasıdır. Burada suyun akıntı hızı (Va) sabit kabul edilir. Kayığın suya göre hızı (Vk) motorun verdiği hızdır. Kayığın yere göre hızı (Vy), bu iki hızın vektörel toplamıdır: Vy = Vk + Va.
Nehir Problemlerinde Karşıya Geçiş Süresi ve Kayma Miktarı:
- Karşıya geçiş süresi (t), yalnızca akıntıya dik bileşene bağlıdır. t = d / (Vk, dik). Akıntı hızı bu süreyi değiştirmez.
- Akıntılı ortamda karşı kıyıya çıkma süresi, akıntısız ortamdakiyle aynıdır.
- Kayma miktarı (x), akıntı hızı ile karşıya geçiş süresinin çarpımıdır: x = Va * t.
- Akıntıya dik hareket en kısa sürede karşıya geçer. En kısa yolu (doğrudan karşıya) gitmek için hız vektörü ayarlanmalıdır.
Soru: 80 m genişliğindeki bir nehirde akıntı hızı 3 m/s (doğuya), kayığın suya göre hızı 5 m/s'dir. Kayık, kuzeye doğru (akıntıya tam dik) yönelirse, karşıya geçiş süresi ve kayma miktarı nedir?
Çözüm: Vk, dik = 5 m/s (kuzey). t = d / Vk, dik = 80 / 5 = 16 saniye. Kayma miktarı x = Va * t = 3 * 16 = 48 metre (doğu yönünde).
3. Bir Boyutta Sabit İvmeli Hareket
İvmesi (a) sabit olan hareket türüdür. Düzgün hızlanan veya düzgün yavaşlayan hareket bu kapsamdadır. Başlangıç hızı (V0), t süre sonundaki hız (V) ve alınan yol (x) arasında temel formüller vardır.
Sabit İvmeli Hareket Formülleri:
Hız-Zaman İlişkisi: V = V0 + a·t
Yer Değiştirme-Zaman İlişkisi: x = V0·t + ½·a·t²
Hız-Yer Değiştirme İlişkisi: V² = V0² + 2·a·x
Ortalama Hız: Vort = (V0 + V) / 2 = Δx / Δt
Formüllerdeki 'x' yer değiştirmeyi (Δx) temsil eder. İvme (a) pozitif ise hızlanma, negatif ise yavaşlama (ivmenin tersi yönde hareket) vardır. Yavaşlayan harekette durma süresi, V=0 denkleminden bulunur.
Soru: Durgun halden harekete başlayan bir araç, 4 m/s² ivmeyle 10 saniye hızlanıyor. a) 10. saniyedeki hızı nedir? b) Bu sürede aldığı yol nedir?
Çözüm: a) V0 = 0, a = 4 m/s², t = 10 s. V = V0 + a·t = 0 + 4·10 = 40 m/s. b) x = V0·t + ½·a·t² = 0·10 + ½·4·(10)² = 0 + 2·100 = 200 metre.
4. Hareket Grafikleri
Sabit İvmeli Hareket Grafikleri ve Yorumları:
- Konum-Zaman (x-t) Grafiği: Parabolik bir eğridir. Eğimin (tanjantın) anlık hızı verdiğini unutma.
- Hız-Zaman (V-t) Grafiği: Eğimi sabit (yatay bir doğru değil) bir doğrudur. Eğim ivmeyi (a) verir. Grafik altındaki alan yer değiştirmeyi (x) verir.
- İvme-Zaman (a-t) Grafiği: Sabit ivmeli hareket için yatay bir doğrudur. Grafik altındaki alan hız değişimini (ΔV) verir.
Grafik sorularında en sık yapılan hata, x-t grafiğinin eğimini hız olarak yorumlarken işaret hatası yapmaktır. Azalan eğim negatif hız (ters yönde hareket) veya yavaşlama anlamına gelebilir, dikkatli ol.
5. Serbest Düşme ve Düşey Atış
Yer çekimi ivmesi (g) etkisindeki düşey doğrultudaki sabit ivmeli harekettir. Havası ortam ihmal edilir, g ≈ 9.8 m/s² veya soruda 10 m/s² olarak verilir. Serbest düşmede ilk hız sıfırdır. Düşey atışta ise cisim aşağıya veya yukarıya bir ilk hızla atılır.
Düşey Atış Kuralları:
- Yukarıya atılan cisim yavaşlar, tepe noktasında anlık hızı sıfır olur, sonra serbest düşme gibi aşağı düşer.
- Çıkış ve iniş süreleri eşittir (aynı yükseklikten).
- Aynı seviyedeki hız büyüklükleri eşit, yönleri zıttır.
- Maksimum yükseklik: hmax = V0² / (2g). Çıkış süresi: tçıkış = V0 / g.
Soru: Yerden 20 m/s hızla düşey yukarı atılan bir cisim, yerçekimi ivmesi 10 m/s² alındığında, maksimum yüksekliğe kaç saniyede çıkar ve maksimum yüksekliği kaç metredir?
Çözüm: tçıkış = V0 / g = 20 / 10 = 2 saniye. hmax = V0² / (2g) = (20)² / (2·10) = 400 / 20 = 20 metre.
Serbest düşme ve düşey atış problemlerinde yön seçimi tutarlı olmalıdır. Genellikle aşağı yön pozitif seçilirse, g = +9.8 m/s²; yukarı pozitif seçilirse g = -9.8 m/s² alınır. Hangi kuralı seçersen seç, işlemlerinde tutarlı ol.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
