Corvus simgesi
Corvus · AYT Fizik

Basit Harmonik Hareket

Basit harmonik hareket (BHH), denge konumu etrafında periyodik olarak tekrarlanan ve geri çağırıcı kuvvetin uzanımla doğru orantılı olduğu bir harekettir. Yay sarkacında periyot kütle ve yay sabitine, basit sarkacın periyodu ise ip uzunluğu ve yerçekimi ivmesine bağlıdır. BHH, düzgün çembersel hareketin bir çap üzerindeki izdüşümü olarak da modellenebilir.

1. Basit Harmonik Hareketin Temel Özellikleri

Denge konumu etrafında salınım yapan bir cismin ivmesi (dolayısıyla ona sebep olan net kuvvet), denge konumundan olan uzaklığı (uzanım) ile doğru orantılıysa bu harekete basit harmonik hareket denir. Bu, hareketin temel tanımıdır.

Basit harmonik hareketin temel büyüklükleri şunlardır:

2. Basit Harmonik Hareket Denklemleri

BHH yapan bir cisim için uzanım, hız ve ivme zamanla sinüs veya kosinüs fonksiyonları şeklinde değişir. Eğer cisim hareketine denge noktasından başlıyorsa sinüs, maksimum uzanımdan (genlikten) başlıyorsa kosinüs fonksiyonu kullanılır.

Formül

x = A·cos(ω·t) veya x = A·sin(ω·t)

Burada ω açısal frekanstır ve ω = 2πf = 2π/T bağıntısıyla bulunur. Hız, uzanımın zamana göre türevidir. İvme ise hızın zamana göre türevi veya doğrudan F = m·a ve F = -k·x'ten elde edilir.

Büyüklüklerin değişimi şu kurallara uyar:

Formül

a = -ω²·x

3. Yay Sarkacı ve Basit Sarkaç

Yay sarkacı, bir yayın ucuna bağlı kütlenin sürtünmesiz ortamda yaptığı harekettir. Geri çağırıcı kuvvet, Hooke Yasası'na (F = -k·x) uyar. Basit sarkaç ise uzunluğu L olan hafif bir ipin ucuna bağlı küçük bir kütlenin küçük açılı (<10°) salınımlarıdır.

Periyot formülleri ve bağımlılıkları:

Örnek

Soru: Yay sabiti 100 N/m olan bir yaya 1 kg'lık kütle asılıyor. Kütle denge konumundan 0,1 m aşağı çekilip serbest bırakılırsa salınım periyodu kaç saniye olur? (π ≈ 3 alınız). Çözüm: Yay sarkacı periyot formülü T = 2π·√(m/k)'dir. Verilenleri yerine koyalım: T = 2·3·√(1/100) = 6·√(0,01) = 6·0,1 = 0,6 s.

Örnek

Soru: Uzunluğu 0,9 m olan basit sarkaç, yerçekimi ivmesinin 10 m/s² olduğu bir yerde salınıyor. Sarkacın periyodu kaç saniyedir? (π ≈ 3 alınız). Çözüm: Basit sarkaç periyodu T = 2π·√(L/g)'dir. Verilenleri yerine koyalım: T = 2·3·√(0,9/10) = 6·√(0,09) = 6·0,3 = 1,8 s.

4. BHH ile Düzgün Çembersel Hareket İlişkisi

Yarıçapı A (genlik) olan bir çember üzerinde sabit ω açısal hızla dönen bir cismin, çemberin herhangi bir çapı (örneğin yatay çap) üzerindeki izdüşümü BHH yapar. Bu, BHH'yi görselleştirmek ve formüllerini türetmek için çok kullanışlı bir modeldir.

Bu modelde:

Not

Sınavlarda sıkça karşılaşılan bir hata, basit sarkaç periyodunun kütleye bağlı olduğunu düşünmektir. Unutma: Basit sarkaç periyodu T = 2π√(L/g) formülüyle verilir ve kütleden bağımsızdır. Ancak yay sarkacının periyodu kütleye bağlıdır.

Not

Periyot formüllerindeki karekök içindeki büyüklüklerin oranına dikkat et. Yay sarkacında 'm/k', basit sarkacınkinde ise 'L/g'dir. Bu, hangi büyüklüklerin periyodu nasıl etkilediğini anlamanı sağlar. Örneğin, yay sabiti (k) arttıkça periyot azalır (daha sert yay, daha hızlı salınır).

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.

Corvus

Bu konudan test çöz

Corvus’ta Basit Harmonik Hareket konusunun testlerini çöz, yanlışlarını tekrar et ve ilerlemeni takip et.

AYT Fizik konuları

Corvus bağımsız bir uygulamadır; ÖSYM ve Millî Eğitim Bakanlığı ile bir bağı yoktur. Sınav adları yalnız hangi sınava hazırlanıldığını belirtmek için kullanılır.