Paralel levhalar arasında oluşan düzgün elektrik alan, yüklü parçacıkların hareketini belirler. Sığa (kapasite), levhaların geometrisi ve aralarındaki yalıtkan malzeme ile ilişkilidir. Sığaçların seri ve paralel bağlanması, devredeki toplam sığa, yük dağılımı ve gerilimi değiştirir.
1. Paralel Levhalar ve Düzgün Elektrik Alan
Yüklü iki paralel levha arasında, levhaların yüzey alanı levhalar arası uzaklıktan çok büyük olduğunda, elektrik alan çizgileri birbirine paralel ve düzgündür. Bu alanın büyüklüğü, levhalar arasındaki potansiyel fark (V) ve levhalar arası uzaklık (d) ile doğru orantılıdır.
E = V / d
Burada E elektrik alan şiddeti (birimi N/C veya V/m), V volt (V) ve d metre (m) cinsindendir. Alan, pozitif yüklü levhadan negatif yüklü levhaya doğru yönelmiştir.
2. Yüklü Parçacığın Levhalar Arasındaki Hareketi
Elektrik alan içindeki yüklü bir parçacığa, yükü (q) ve elektrik alan (E) çarpımına eşit bir elektriksel kuvvet (Fe) etki eder: Fe = q·E. Bu kuvvet, pozitif yüke alan yönünde, negatif yüke alanın tersi yönünde etki eder. Parçacık, elektrik alan içinde düzgün ivmeli hareket yapar. İvme, Newton'un ikinci yasasından (Fnet = m·a) bulunur.
a = (q·E) / m
Soru: Aralarında 0.1 m uzaklık bulunan paralel levhalara 500 V'luk bir potansiyel fark uygulanıyor. Levhalar arasındaki elektrik alan şiddeti nedir? Çözüm: E = V / d formülünü kullanırız. E = 500 V / 0.1 m = 5000 V/m veya 5000 N/C.
Soru: Yukarıdaki örnekte oluşan düzgün elektrik alan içine, yükü +2×10⁻¹⁹ C ve kütlesi 6×10⁻²⁶ kg olan bir iyon hareketsiz durumdan serbest bırakılıyor. İyonun ivmesi ne olur? Çözüm: Önce E = 5000 N/C bulmuştuk. a = (q·E) / m formülünü uygularız. a = (2×10⁻¹⁹ C · 5000 N/C) / (6×10⁻²⁶ kg) = (10⁻¹⁵) / (6×10⁻²⁶) = (1/6) × 10¹¹ ≈ 1.67 × 10¹⁰ m/s².
3. Sığa (Kapasite) ve Sığaç (Kondansatör)
Bir kondansatörün (sığacın) yük depolama yeteneğine sığa denir. Paralel levhalı bir sığaç, en basit sığaç modelidir. Bir sığacın sığası (C), levhalarında depoladığı yük (Q) ile levhalar arası potansiyel fark (V) arasındaki orantı sabitidir.
C = Q / V
Birimi Farad'dır (F). 1 Farad çok büyük bir değer olduğu için pratikte mikrofarad (µF), nanofarad (nF), pikofarad (pF) kullanılır. Paralel levhalı bir sığacın sığası, levha alanı (A), levhalar arası uzaklık (d) ve levhalar arasındaki ortamın yalıtkanlık sabiti (ε) ile doğrudan ilişkilidir.
C = ε · (A / d)
Burada ε, ortamın mutlak geçirgenliğidir ve ε = ε₀ · εᵣ şeklinde yazılır. ε₀ boşluğun dielektrik sabiti (≈ 8.85×10⁻¹² F/m), εᵣ ise ortamın bağıl dielektrik sabiti (yalıtkanlık katsayısı) olup hava için yaklaşık 1'dir.
Sığa formülündeki A, levhaların birbirine bakan yüzey alanıdır. Levhaların kalınlığı veya dış yüzeyleri hesaba katılmaz. Ayrıca, levhalar arası uzaklık (d) arttıkça sığa azalır.
4. Sığaçların Seri ve Paralel Bağlanması
Sığaçların bağlanma şekillerine göre eşdeğer sığa, yük ve gerilim ilişkileri:
- Paralel Bağlama: Sığaçların uçları aynı noktalara bağlanır. Her bir sığacın uçlarındaki potansiyel fark (gerilim) aynıdır (V_toplam = V₁ = V₂ = ...). Toplam yük, her bir sığacın yüklerinin toplamıdır (Q_toplam = Q₁ + Q₂ + ...). Eşdeğer sığa, bireysel sığaların toplamıdır: C_eş = C₁ + C₂ + ...
- Seri Bağlama: Sığaçlar ardışık olarak bağlanır. Seri bağlı her sığaç üzerindeki yük miktarı aynıdır (Q_toplam = Q₁ = Q₂ = ...). Toplam gerilim, her bir sığaç üzerindeki gerilimlerin toplamıdır (V_toplam = V₁ + V₂ + ...). Eşdeğer sığanın tersi, bireysel sığaların terslerinin toplamıdır: 1 / C_eş = 1/C₁ + 1/C₂ + ...
Soru: 2 µF ve 4 µF'lık iki sığaç paralel bağlanıp uçlarına 12 V'luk bir pil bağlanıyor. Her bir sığacın yükü ve toplam yük nedir? Çözüm: Paralel bağlı oldukları için her ikisinin de gerilimi 12 V'dur. Q = C·V formülünden; Q₁ = 2×10⁻⁶ F · 12 V = 24×10⁻⁶ C = 24 µC. Q₂ = 4×10⁻⁶ F · 12 V = 48 µC. Toplam yük Q_toplam = 24 µC + 48 µC = 72 µC.
Soru: Aynı sığaçlar (2 µF ve 4 µF) seri bağlanıp uçlarına yine 12 V'luk bir pil bağlanıyor. Eşdeğer sığa ve her bir sığacın yükü nedir? Çözüm: 1/C_eş = 1/2 µF + 1/4 µF = 2/4 µF⁻¹ + 1/4 µF⁻¹ = 3/4 µF⁻¹. Buradan C_eş = 4/3 µF ≈ 1.33 µF. Seri bağlı oldukları için her iki sığacın yükü aynıdır ve bu, eşdeğer sığanın yüküne eşittir: Q = C_eş · V_toplam = (4/3 ×10⁻⁶) F · 12 V = 16×10⁻⁶ C = 16 µC. Yani Q₁ = Q₂ = 16 µC.
5. Sığaçta Depolanan Enerji
Yüklü bir sığaç, elektriksel potansiyel enerji depolar. Bu enerji, sığacı yüklerken yapılan işe eşittir ve aşağıdaki formüllerden biriyle hesaplanabilir.
E = ½ · Q · V = ½ · C · V² = ½ · (Q² / C)
Sınavlarda sığaçların seri/paralel bağlanması sorularında en çok yapılan hata, yükün korunumu ilkesini karıştırmaktır. Unutma: Seri bağlı sığaçların yükleri eşit olmak zorundadır çünkü aradaki bağlantı noktalarından akan yük aynıdır. Paralel bağlı sığaçlarda ise gerilimler eşittir.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
