Corvus simgesi
Corvus · AYT Fizik

Manyetizma: Manyetik Alan ve Manyetik Kuvvet

Manyetizma, elektrik akımının ve hareketli yüklerin manyetik alan oluşturmasını ve bu alan içindeki iletkenlere ve yüklü parçacıklara kuvvet etki etmesini inceler. Bu ünitede akım geçen tellerin oluşturduğu manyetik alanlar, manyetik alan içindeki akım taşıyan tele ve hareketli yüke etki eden kuvvetler (Lorentz kuvveti) ile elektrik motorunun temel çalışma prensibi ele alınır.

1. Akım Geçen İletkenlerin Oluşturduğu Manyetik Alan

Elektrik akımı, etrafında dairesel manyetik alan çizgileri oluşturur. Bu alanın yönü sağ el kuralı ile belirlenir. Manyetik alan şiddeti (B), akım şiddetine (I), iletkenin geometrisine ve uzaklığa bağlıdır.

Farklı İletkenlerde Manyetik Alan Formülleri:

Not

Manyetik alanın yönü için pratik kurallar: Düz tel için sağ el başparmağı akım yönünü gösterirse, parmakların kavrama yönü manyetik alan çizgilerinin yönünü gösterir. Halka için sağ elin dört parmağı akım yönünü gösterecek şekilde tutulursa, başparmak merkezdeki manyetik alan yönünü (kuzey kutbu) gösterir.

2. Manyetik Alanda Akım Taşıyan Tele Etki Eden Kuvvet (Manyetik Kuvvet)

Manyetik alan içine yerleştirilmiş ve üzerinden akım geçen bir tele bir kuvvet etki eder. Bu kuvvetin büyüklüğü, akım şiddetine (I), telin manyetik alan içindeki uzunluğuna (L), manyetik alan şiddetine (B) ve akım ile manyetik alan arasındaki açıya (θ) bağlıdır.

Formül

F = I · L · B · sinθ

Kuvvetin yönü, sağ el kuralı ile bulunur: Sağ elin başparmağı akım yönünü (I), dört parmağı manyetik alan yönünü (B) gösterecek şekilde tutulursa, avuç içinin baktığı yön manyetik kuvvetin (F) yönünü gösterir. Akım ve alan aynı doğrultuda (θ=0° veya 180°) ise sinθ=0 olur ve kuvvet sıfırdır. Kuvvet maksimum değerine, akım ve alan birbirine dik olduğunda (θ=90°) ulaşır.

Örnek

Soru: Sayfa düzlemine dik ve dışarı doğru 0,4 T şiddetinde manyetik alan bulunmaktadır. Bu alan içine, sayfa düzleminde ve 10 cm uzunluğunda bir iletken tel, üzerinden 5 A şiddetinde akım geçecek şekilde yerleştirilmiştir. Akım yönü yatay ve sağa doğru olduğuna göre, tele etki eden manyetik kuvvetin büyüklüğü ve yönü nedir? (Manyetik alan ve akım birbirine diktir.)

Çözüm: Verilenler: B=0,4 T, I=5 A, L=10 cm = 0,1 m, θ=90° (dik).

1. Kuvvetin büyüklüğü: F = I · L · B · sinθ = 5 · 0,1 · 0,4 · sin90° = 5 · 0,1 · 0,4 · 1 = 0,2 N.

2. Kuvvetin yönü: Sağ el kuralını uygulayalım. Akım (I) yatay ve sağa doğru (başparmak sağa), manyetik alan (B) sayfadan dışarı (bize doğru) olduğu için dört parmağımızı bize doğru tutarız. Bu durumda avuç içimiz aşağıya bakar. O halde manyetik kuvvet (F) sayfa düzleminde aşağıya doğrudur.

3. Manyetik Alanda Hareket Eden Yüklü Parçacığa Etki Eden Kuvvet (Lorentz Kuvveti)

Manyetik alan içinde hareket eden yüklü bir parçacığa (q yükü, v hızı) da bir kuvvet etki eder. Bu kuvvete Lorentz kuvveti denir.

Formül

F = q · v · B · sinθ

Burada θ, parçacığın hız vektörü (v) ile manyetik alan (B) arasındaki açıdır. Kuvvetin yönü pozitif yük için sağ el kuralı ile bulunur: Başparmak hız (v) yönünü, dört parmak manyetik alan (B) yönünü gösterirse, avuç içinin baktığı yön kuvvetin (F) yönünü gösterir. Negatif yük (örneğin elektron) için bu kuvvet yönünün tersi alınır. Parçacık hızı manyetik alana dik ise (θ=90°), parçacık üzerine etki eden manyetik kuvvet daima hıza diktir ve parçacığı dairesel bir yörüngeye zorlar. Bu durumda manyetik kuvvet, merkezcil kuvvet rolü oynar.

Örnek

Soru: Düzgün bir manyetik alan içine, alana dik olarak giren bir protonun yükü +1,6·10⁻¹⁹ C, hızı 10⁶ m/s ve manyetik alan şiddeti 0,5 T'dir. a) Protona etki eden manyetik kuvvetin büyüklüğü nedir? b) Protonun dairesel yörüngesinin yarıçapı kaç metredir? (Proton kütlesi m=1,67·10⁻²⁷ kg)

Çözüm: a) Kuvvet büyüklüğü: F = q·v·B·sinθ = (1,6·10⁻¹⁹)·(10⁶)·(0,5)·sin90° = 1,6·10⁻¹⁹ · 5·10⁵ = 8·10⁻¹⁴ N.

b) Manyetik kuvvet merkezcil kuvvet olur: F = m·v² / r. Buradan r = (m·v) / (q·B) formülüne ulaşılır. r = (1,67·10⁻²⁷ · 10⁶) / (1,6·10⁻¹⁹ · 0,5) = (1,67·10⁻²¹) / (8·10⁻²⁰) = 0,020875 m ≈ 2,09·10⁻² m.

Not

Yüklü parçacık manyetik alana dik girmiyorsa, hızının sadece manyetik alana dik bileşeni dairesel hareket yaptırır, paralel bileşeni ise sabit hızlı doğrusal hareket yaptırır. Bu iki hareketin bileşkesi, bir sarmal (helis) yörünge oluşturur.

4. Elektrik Motorunun Çalışma İlkesi

Elektrik motoru, elektrik enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren bir cihazdır. Temel çalışma prensibi, manyetik alan içindeki akım taşıyan iletken çerçeveye (bobin) etki eden döndürme momentine (tork) dayanır.

Basit bir DC (Doğru Akım) Motorunun Yapısı ve Çalışması:

Bobinden akım geçtiğinde, manyetik alan içindeki her bir kenara etki eden manyetik kuvvetler, bobini döndürmeye çalışan bir tork oluşturur. Komütatörün kritik işlevi, bobin manyetik alana dik konuma geldiğinde (kuvvet momentinin sıfır olduğu anda) bobinin bağlantılarını ters çevirerek akım yönünü değiştirmek ve böylece dönme hareketinin sürekli olmasını sağlamaktır.

Not

Motorun verimli çalışması için manyetik alan şiddetinin ve bobinden geçen akımın büyük olması, ayrıca bobinin sarım sayısının fazla olması gerekir. Tork, bu değerlerle doğru orantılıdır.

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.

Corvus

Bu konudan test çöz

Corvus’ta Manyetizma: Manyetik Alan ve Manyetik Kuvvet konusunun testlerini çöz, yanlışlarını tekrar et ve ilerlemeni takip et.

AYT Fizik konuları

Corvus bağımsız bir uygulamadır; ÖSYM ve Millî Eğitim Bakanlığı ile bir bağı yoktur. Sınav adları yalnız hangi sınava hazırlanıldığını belirtmek için kullanılır.