Corvus simgesi
Corvus · AYT Fizik

Düzgün Çembersel Hareket

Düzgün çembersel hareket, sabit süratle çember üzerinde dolanan cisimlerin hareketidir. Hız vektörünün yönü sürekli değiştiği için merkezcil ivme ve net bir merkezcil kuvvet oluşur. Bu kuvvet, ip gerilmesi, sürtünme, yer çekimi gibi gerçek kuvvetlerin bileşkesidir.

1. Temel Kavramlar ve Formüller

Bir cisim, büyüklüğü (sürati) sabit kalacak şekilde dairesel bir yörüngede hareket ediyorsa, bu harekete düzgün çembersel hareket denir. Hız vektörünün yönü sürekli değiştiğinden, cisim ivmelidir ve bu ivme daima dönme merkezine doğrudur.

Düzgün çembersel harekette kullanılan temel büyüklükler:

Formül

v = ω·r = (2πr)/T

Formül

aₘ = v²/r = ω²·r

2. Merkezcil Kuvvet ve Kaynağı

Newton'un ikinci yasasına göre (Fₙₑₜ = m·a), merkezcil ivmeye sebep olan net kuvvet de daima merkeze doğru olmalıdır. Bu net kuvvete merkezcil kuvvet (Fₘ) denir. Merkezcil kuvvet bağımsız bir kuvvet türü değildir; cisme etki eden gerçek kuvvetlerin (gerilme, sürtünme, ağırlık, normal kuvvet vb.) merkeze doğru olan bileşenidir.

Formül

Fₘ = m·aₘ = m·v²/r = m·ω²·r

Farklı durumlarda merkezcil kuvveti sağlayan etkiler:

3. Yatay Viraj ve Tümsekli Yol Analizi

Bir aracın yatay ve sürtünmeli bir virajı güvenle dönebilmesi için gerekli merkezcil kuvvet, yol ile lastikler arasındaki sürtünme kuvveti tarafından sağlanır. Sürtünme kuvvetinin maksimum değeri, aracın kaymaya başlayacağı sınırdır.

Örnek

Soru: Yatay, sürtünmeli bir virajda, yarıçapı 50 m olan bir dönemece giren bir aracın kaymadan dönebilmesi için maksimum hızı kaç m/s'dir? (Sürtünme katsayısı μ=0.4, g=10 m/s²)

Çözüm: Merkezcil kuvveti sağlayan tek kuvvet sürtünme kuvvetidir. Maksimum sürtünme kuvveti, maksimum merkezcil kuvveti sağlar. Fₘ = Fₛ(ₘₐₓ). m·v²/r = μ·m·g. Kütleler (m) sadeleşir: v²/r = μ·g. v² = μ·g·r = 0.4·10·50 = 200. v = √200 ≈ 14.14 m/s.

Tümsekli bir yolun (kemerli köprü gibi) tepe noktasından geçen bir araç için, merkezcil kuvveti sağlamak üzere gereken net kuvvet aşağı yönlüdür (dönme merkezi yolun iç tarafındadır). Bu net kuvvet, aracın ağırlığı (mg) ile yolun tepedeki normal kuvvetinin (N) farkına eşittir: mg - N = Fₘ. Buradan N = mg - Fₘ bulunur. Güvenli geçiş için tekerleklerin yoldan ayrılmaması, yani N ≥ 0 olması gerekir. N=0 olduğu durumdaki hız 'kritik hız' olarak adlandırılır.

Örnek

Soru: Yarıçapı 20 m olan tümsekli bir yolun tepe noktasından geçen araç, kaç m/s hızla giderse yol ile teması kaybolur? (g=10 m/s²)

Çözüm: Temasın kaybolduğu anda normal kuvvet N=0 olur. mg = Fₘ. m·g = m·v²/r. g = v²/r. v² = g·r = 10·20 = 200. v = √200 ≈ 14.14 m/s.

4. Yörüngedeki Uydular

Bir gezegenin (örneğin Dünya) etrafında dairesel yörüngede dolanan bir uydu için merkezcil kuvvet, gezegenin uyduya uyguladığı evrensel çekim kuvveti tarafından sağlanır. Bu eşitlikten uydunun hızı ve periyodu, yörünge yarıçapına bağlı olarak hesaplanabilir.

Formül

Fₘ = Fçekim → mᵤ·v²/r = G·(M·mᵤ)/r² → v = √(GM/r)

Burada G: evrensel çekim sabiti (6.67×10⁻¹¹ N·m²/kg²), M: gezegenin kütlesi, r: gezegen merkezinden uyduya olan uzaklık (yörünge yarıçapı), mᵤ: uydunun kütlesidir. Uydunun hızı kendi kütlesinden bağımsızdır. Periyot ise T = 2πr / v bağıntısından bulunur.

Not

Sık yapılan bir hata, merkezcil kuvveti cisim üzerinde ayrı bir kuvvet olarak göstermek veya serbest cisim diyagramına 'Fₘ' diye bir ok çizmektir. Merkezcil kuvvet, diğer kuvvetlerin sonucudur, sebebi değildir. Serbest cisim diyagramına sadece cisme etki eden gerçek kuvvetler (temas kuvvetleri, çekim kuvveti) çizilir.

Not

Önemli bir sınav ipucu: Düşey düzlemdeki çembersel harekette, cismin en üst ve en alt noktalardaki hızları verilip ip gerilmesi veya yoldan ayrılma sorulursa, en üst noktada minimum hızın √(g·r) olması gerektiğini (ki ip gergin kalsın/yol temas etsin) ve en alt noktadaki hızın enerji korunumundan bulunabileceğini unutma. Sürtünme yoksa mekanik enerji korunur.

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.

Corvus

Bu konudan test çöz

Corvus’ta Düzgün Çembersel Hareket konusunun testlerini çöz, yanlışlarını tekrar et ve ilerlemeni takip et.

AYT Fizik konuları

Corvus bağımsız bir uygulamadır; ÖSYM ve Millî Eğitim Bakanlığı ile bir bağı yoktur. Sınav adları yalnız hangi sınava hazırlanıldığını belirtmek için kullanılır.