Atatürk dönemi Türk dış politikası, 'Yurtta sulh, cihanda sulh' ilkesiyle şekillenmiş, bağımsızlığı korumayı ve uluslararası barışı hedeflemiştir. Bu dönemde Lozan'dan kalan sorunlar çözülmüş, komşularla iyi ilişkiler kurulmuş ve Türkiye bölgesinde aktif bir barış gücü haline gelmiştir. Hatay'ın anavatana katılması ise Atatürk'ün diplomatik kararlılığının en önemli sonucudur.
1. Atatürk Dönemi Dış Politikasının Temel İlkeleri ve Amaçları
Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye'nin dış politikası, Milli Mücadele'nin kazanımlarını korumak ve yeni devletin uluslararası alanda tanınmasını sağlamak üzerine kuruldu. Atatürk'ün 'Yurtta sulh, cihanda sulh' sözü, bu politikanın temel felsefesidir.
Dış politikanın temel amaçları şunlardır:
- Tam bağımsızlığı korumak ve pekiştirmek.
- Lozan Antlaşması'ndan kalan sorunları barışçıl yollarla çözmek.
- Ulusal sınırları güvence altına almak.
- Komşu ülkelerle dostane ilişkiler geliştirmek.
- Uluslararası barışa katkı sağlamak ve Türkiye'yi saygın bir devlet konumuna getirmek.
2. Lozan'dan Kalan Sorunların Çözümü
Lozan Antlaşması bazı konuların ileride çözülmesini öngörüyordu veya bazı anlaşmazlıklar sonraya kalmıştı. Atatürk döneminde bu meseleler diplomatik yollarla ele alındı.
Önemli gelişmeler:
- Musul Sorunu: Irak sınırındaki Musul bölgesi Lozan'da çözülememişti. İngiltere ile yapılan görüşmeler sonucunda 1926'da Ankara Antlaşması imzalandı. Buna göre Musul, Irak'a bırakıldı; karşılığında Türkiye, 25 yıl süreyle petrol gelirlerinden pay almayı kabul etti.
- Nüfus Mübadelesi (1923): Lozan Antlaşması kapsamında Türkiye'deki Rumlar ile Yunanistan'daki Türklerin zorunlu değişimi kararlaştırıldı. Ancak 'İstanbul Rumları' ve 'Batı Trakya Türkleri'nin durumu tartışma yarattı. 1926'da başlayan gerginlik, 1930'da imzalanan antlaşma ve oluşan dostluk havasıyla çözüldü. Bu sorunun çözümü Türk-Yunan ilişkilerinde yumuşamaya yol açtı.
3. Uluslararası İş Birlikleri ve Bölgesel Paktlar
Türkiye, barışı korumak ve güvenliğini sağlamak için çeşitli uluslararası kuruluşlara katıldı ve bölgesel antlaşmalar imzaladı.
Bu adımlar:
- Milletler Cemiyeti'ne Katılım (1932): Dünya barışına katkıda bulunma amacıyla Türkiye, davet üzerine bu uluslararası kuruluşa üye oldu. Bu, Türkiye'nin uluslararası alanda tanınırlığının ve saygınlığının artmasını sağladı.
- Balkan Antantı (1934): Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında imzalandı. Amaç, Balkan sınırlarının güvenliğini sağlamak ve birbirlerine saldırmamaktı. İtalya'nın yayılmacı politikalarına karşı bir güvenlik önlemiydi.
- Sadabat Paktı (1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Tahran'ın Sadabat Sarayı'nda imzalandı. Amaç, Orta Doğu'da sınırların dokunulmazlığını korumak ve ortak güvenliği sağlamaktı.
4. Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936)
Lozan'da Boğazların yönetimi uluslararası bir komisyona bırakılmış ve askersiz hale getirilmişti. Bu durum Türkiye'nin egemenlik haklarıyla çelişiyordu. 1930'larda dünyadaki gerginliğin artması üzerine Türkiye, Boğazların statüsünün değiştirilmesini talep etti.
Montrö Sözleşmesi'nin Sonuçları:
- Boğazlar komisyonu kaldırıldı, tam kontrol Türkiye'ye geçti.
- Türkiye, Boğazları askerileştirme hakkını elde etti.
- Ticaret gemilerine serbest geçiş hakkı tanındı.
- Savaş gemilerinin geçişi Türkiye'nin kontrolüne ve bazı kısıtlamalara bağlandı.
Montrö, Atatürk dönemi dış politikasının en önemli başarılarından biridir ve Lozan'da kısıtlanan egemenlik haklarımızın barışçıl yollarla geri alınmasını sağlamıştır.
5. Hatay'ın Anavatana Katılması
Misak-ı Milli sınırları içinde olmasına rağmen, Lozan'da Fransız mandasındaki Suriye'ye bırakılan Hatay, Atatürk'ün hasta yatağında dahi takip ettiği bir dava oldu.
Süreç adım adım şöyle işledi:
- 1936'da Fransa, Suriye'den çekileceğini açıklayınca Hatay'ın statüsü belirsizleşti. Türkiye, Hatay'ın bağımsızlığını talep etti.
- Konu Milletler Cemiyeti'ne götürüldü. Türkiye, bölgede tarafsız gözlemcilerin bulunmasını sağladı.
- Hatay'da Türk kültürünü canlandırmak amacıyla çeşitli dernekler kuruldu ve Türkçe yayınlar teşvik edildi.
- 1938'de Hatay'da seçimler yapıldı ve Türklerin çoğunlukta olduğu bir meclis oluştu. Bu meclis 'Hatay Cumhuriyeti'ni ilan etti.
- Fransa ile yapılan görüşmeler sonucunda, Hatay Meclisi 23 Temmuz 1939'da Türkiye'ye katılma kararını alarak, aynı gün resmen Türkiye Cumhuriyeti'nin bir ili oldu.
Soru: Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin Türkiye açısından en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir? Çözüm: Seçenekleri tek tek değerlendirelim. A) Boğazlardan geçiş ücreti alınmaya başlanması (Yanlış, sözleşmede böyle bir madde yok). B) Boğazlar Komisyonu'nun kaldırılarak tam kontrolün Türkiye'ye geçmesi (Doğru, bu egemenlik hakkımızın geri alınması demektir). C) Boğazların tüm devletlere kapatılması (Yanlış, ticaret gemilerine açık). D) Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemisi geçişinin serbest bırakılması (Yanlış, tam tersine kısıtlamalar getirilmiştir). Cevap: B
Soru: Atatürk döneminde; I. Musul Sorunu'nun çözülmesi, II. Hatay'ın ana vatana katılması, III. Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin imzalanması gelişmelerinden hangileri, Lozan Antlaşması'ndan kalan sorunların barışçıl yollarla çözüldüğüne kanıt olarak gösterilebilir? Çözüm: Lozan'da Musul sorunu çözülememiş, sonraya bırakılmıştı. Hatay, Misak-ı Milli'de olmasına rağmen Fransız mandasına bırakılmıştı. Boğazların statüsü Lozan'da uluslararası kontrol altına alınmıştı. Dolayısıyla üç gelişme de Lozan'dan kalan sorunların barışçıl diplomasi ile çözüldüğünü gösterir. Cevap: I, II ve III.
Sınavlarda sıkça karıştırılan bir nokta: Balkan Antantı ve Sadabat Paktı'nın üye ülkelerini iyi ezberle. Balkan Antantı'nda Arnavutluk ve Bulgaristan yoktur. Sadabat Paktı'nda ise Suriye yoktur. Ayrıca, Hatay sürecinde Atatürk'ün kültürel faaliyetlere (dernek, yayın) verdiği önem ve diplomatik takibi vurgulanan önemli bir ayrıntıdır.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
