23 Nisan 1920'de açılan TBMM, milli egemenlik ilkesini hayata geçiren ve Kurtuluş Savaşı'nı yöneten en üst organ oldu. Bu süreçte İstanbul Hükümeti ve işgal güçlerinin desteğiyle çıkan ayaklanmalarla mücadele edildi. 10 Ağustos 1920'de Osmanlı Hükümeti'ne imzalatılan Sevr Antlaşması ise tam bağımsızlık ilkesine aykırı olduğu için TBMM ve Türk milleti tarafından kesinlikle reddedildi.
1. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılması (23 Nisan 1920)
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine, Mustafa Kemal, yeni bir meclisin Ankara'da toplanması için çalışmalara başladı. Seçimler yapıldı ve 23 Nisan 1920'de, Ankara'daki binada (şimdiki Kurtuluş Savaşı Müzesi) Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) dualarla açıldı. Bu tarih aynı zamanda Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanmaktadır.
TBMM'nin Temel Özellikleri ve Aldığı İlk Kararlar:
- Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. (Milli egemenlik ilkesi)
- Meclis, yasama ve yürütme yetkilerini kendinde toplamıştır. (Güçler birliği ilkesi)
- Meclis başkanı, aynı zamanda hükümetin de başkanıdır. Mustafa Kemal ilk meclis başkanı seçilmiştir.
- TBMM'nin üstünde bir güç yoktur. (Milli egemenlik ilkesi)
- TBMM, yürütme görevini İcra Vekilleri Heyeti aracılığıyla yürütmüş, ayrı bir hükümet başkanı ya da padişah vekili atanması söz konusu olmamıştır. (Meclis Hükümeti Sistemi)
- TBMM, yasama yetkisini kullanırken 'TBMM Kanunları' adıyla kanun çıkaracaktır.
TBMM'nin açılması, 'milli egemenlik' ilkesinin fiilen hayata geçirilmesinin temellerini atmıştır. Saltanatın resmen sona ermesi ise 1 Kasım 1922’de gerçekleşecektir.
2. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar (İsyanlar)
TBMM'nin açılması ve Milli Mücadele'yi yönetmesi, bazı çıkar çevrelerini rahatsız etti. İstanbul Hükümeti (Damat Ferit Paşa) ve işgalci devletlerin kışkırtmasıyla Anadolu'nun çeşitli yerlerinde TBMM'ye karşı ayaklanmalar çıktı. Bu ayaklanmalar dört grupta incelenir:
Ayaklanma Türleri ve Örnekleri:
- İstanbul Hükümeti'nin Çıkardığı Ayaklanmalar: Anzavur Ayaklanması (Balıkesir, Biga çevresi), Kuvayı İnzibatiye (Halifelik Ordusu) Ayaklanması (İzmit, Adapazarı).
- İşgalci Devletlerin Çıkardığı Ayaklanmalar: Fransızların desteklediği Çapanoğulları, Yozgat ve Bozkır Ayaklanmaları; İngilizlerin desteklediği Güneydoğu isyanları (örneğin, Yöre Direnişleri).
- Azınlıkların Çıkardığı Ayaklanmalar: Rum ve Ermeni çetelerinin, kurdukları çetelerle (Pontus Rum Devleti hayali gibi) çıkardıkları ayaklanmalar.
- Kuvayı Milliye Yanlısı Olup Sonradan TBMM ile Çatışanlar: Çerkez Ethem ve kuvvetleri, düzenli orduya katılmayı reddederek TBMM ile çatışma yaşadılar; bu olay bir ayaklanma olarak nitelendirilmez.
TBMM'nin Ayaklanmalara Karşı Aldığı Önlemler:
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı (29 Nisan 1920). (Vatana ihanet suçu ve cezası tanımlandı.)
- İstiklal Mahkemeleri kuruldu (11 Eylül 1920). (Asker kaçaklarını ve ayaklanmacıları hızlı bir şekilde yargılamak için.)
- İstanbul Hükümeti ile tüm resmi ilişkiler kesildi.
- Anadolu'daki tüm askeri ve mülki makamlara, İstanbul'dan gelecek emirlere uyulmaması bildirildi.
- Düzenli ordu kurma çalışmaları hızlandırıldı (Kuvayı Milliye birliklerinin kaldırılması).
- Ayaklanmaların bastırılması için bölgeye kuvvet gönderildi ve halka milli mücadelenin amaçları anlatıldı.
Ayaklanmalar, Milli Mücadele'nin en zor dönemlerinden biridir. TBMM, hem işgalci güçlerle hem de iç isyanlarla aynı anda mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bu da Kurtuluş Savaşı'nın bir 'istiklal' savaşı olduğu kadar bir 'iç savaş' boyutu da taşıdığını gösterir.
3. Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) ve Tepkiler
İtilaf Devletleri, Osmanlı Devleti'ne çok ağır şartlar içeren bir antlaşma taslağını Paris Barış Konferası'nda hazırladı. Bu taslak, Osmanlı Mebusan Meclisi'nde görüşülmedi. İstanbul işgal edildikten sonra, İtilaf Devletleri antlaşmayı doğrudan Osmanlı hükümetinin temsilcilerine sunulmuş ve sultan tarafından imzalanmıştır. Son Osmanlı Hükümeti temsilcileri tarafından 10 Ağustos 1920'de Paris yakınlarındaki Sevr kasabasında imzalandı.
Sevr Antlaşması'nın Başlıca Maddeleri (Özet):
- İstanbul, müttefiklerin işgali altına alınacak ve belirli bir süre boyunca kontrol edilecektir.
- Doğu Anadolu'da bir Ermeni Devleti, Güneydoğu'da bir Kürdistan kurulacak.
- Ege adaları İtalya’ya, İzmir ise geçici olarak İtalya yönetimine verilecek ve daha sonra Yunanistan’a devredilecekti.
- Antalya ve çevresi İtalya’ya, Adana‑Mersin bölgesi Fransa’ya, Urfa‑Mardin‑Antep‑Maraş ise İngiltere‑Fransa mandasına bırakılacaktı (tam tahsisler antlaşmada farklıdır).
- Boğazlar, uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakılacak; çevresinde asker bulundurulamayacak.
- Osmanlı ordusu 50.000 kişiyle sınırlandırılacak; ağır silah, uçak, tank bulundurulamayacak.
- Kapitülasyonlar mevcut haliyle korunacak; maliye İtilaf Devletleri'nin kontrolüne girecek.
Bu maddeler, Osmanlı Devleti'ni siyasi ve ekonomik bağımsızlıktan tamamen yoksun, küçük bir şehir devleti haline getirmeyi amaçlıyordu.
TBMM ve Türk Milletinin Tepkisi:
- TBMM, antlaşmayı tanımadığını ilan etti.
- Antlaşmayı imzalayanları ve onaylayanları 'vatan haini' ilan etti.
- 19 Ağustos 1920'de çıkardığı bir kanunla, Sevr Antlaşması'nı imzalayanları ve Saltanat Şurası'nda olumlu oy kullananları vatandaşlıktan çıkardı.
- Halk arasında büyük bir infial (öfke) uyandı. Bu öfke, milli mücadele ruhunu ve direnme azmini daha da güçlendirdi.
- Mustafa Kemal, antlaşmayı 'Türk milletine kurulmuş caniyane bir tuzak' ve 'Türk yurdu için bir ölüm fermanı' olarak nitelendirdi.
Soru: TBMM'nin açılmasının ardından çıkan ayaklanmalara karşı alınan 'Hıyanet-i Vataniye Kanunu' ve 'İstiklal Mahkemeleri' önlemlerinin temel amacı nedir?
Çözüm: Bu iki önlem, iç güvenliği sağlamak ve TBMM'nin otoritesini tüm yurtta kesin olarak tesis etmek amacıyla alınmıştır. Hıyanet-i Vataniye Kanunu, ayaklanma çıkarmayı ve düşmanla işbirliği yapmayı yasal olarak suç haline getirerek caydırıcılık sağlamıştır. İstiklal Mahkemeleri ise savaş koşullarının olağanüstülüğü içinde, bu suçları normal yargı sürecinden daha hızlı bir şekilde sonuçlandırarak, milli mücadelenin arkasındaki birliği korumayı hedeflemiştir.
Soru: Sevr Antlaşması'nın 'Boğazların uluslararası bir komisyon tarafından yönetilmesi' ve 'Osmanlı ordusunun sayı ve teçhizat bakımından çok kısıtlanması' maddeleri, antlaşmanın hangi temel özelliğini gösterir?
Çözüm: Bu maddeler, Sevr Antlaşması'nın Osmanlı Devleti'nin 'tam bağımsızlığını' ortadan kaldırmayı hedeflediğini gösterir. Boğazların kontrolünün kaybedilmesi, ülkenin coğrafi ve askeri egemenliğinin sona ermesi demektir. Ordunun etkisiz hale getirilmesi ise, devletin kendi topraklarını koruma ve iç-dış tehditlere karşı koyma gücünden yoksun bırakılması anlamına gelir. Her iki madde de, TBMM'nin Misak-ı Milli'de belirlediği 'tam bağımsızlık' ilkesine tamamen zıttır.
Sevr Antlaşması hiçbir zaman yürürlüğe girmedi. Çünkü TBMM bu antlaşmayı tanımadı, imzalayanları vatan haini ilan etti ve Kurtuluş Savaşı'nı kazanarak bu antlaşmayı geçersiz kıldı. Yerine, 24 Temmuz 1923'te, tam bağımsızlığımızı tanıyan Lozan Antlaşması imzalandı. Sevr bir 'ölüm fermanı', Lozan ise bir 'yaşam belgesi' olarak tarihe geçti.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
