Kurtuluş Savaşı'nda Doğu Cephesi'nde Ermeni işgaline karşı Kazım Karabekir komutasında kazanılan zaferle Gümrü Antlaşması imzalanmıştır. Güney Cephesi'nde Fransız ve Ermenilere karşı Kuvayımilliye birlikleri başarılı olmuş, Ankara Antlaşması ile Fransızlar çekilmiştir. Batı Cephesi'nde düzenli ordu kurulmuş, I. ve II. İnönü Savaşları kazanılmış, ancak Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nde stratejik geri çekilme yaşanmıştır.
1. Doğu Cephesi (Ermeni Cephesi)
Doğu Cephesi, Mondros Ateşkesi sonrasında Ermenilerin Doğu Anadolu'da başlattığı işgal hareketlerine karşı açılmıştır. Ermeniler, Wilson İlkeleri ve Sevr Antlaşması'na dayanarak bölgede bir Ermeni devleti kurma amacındaydı. TBMM, bu tehdidi önlemek için 15. Kolordu Komutanı Kazım Karabekir Paşa'yı Doğu Cephesi Komutanlığı'na atadı.
Doğu Cephesi'ndeki önemli gelişmeler şunlardır:
- TBMM'nin kurduğu ilk düzenli ordu cephesidir.
- Kazım Karabekir komutasındaki Türk ordusu, 28 Eylül 1920'de taarruza geçti.
- Sarıkamış, Kars ve Gümrü geri alındı.
- Ermenilerin barış istemesi üzerine 2-3 Aralık 1920'de Gümrü Antlaşması imzalandı.
Gümrü Antlaşması'nın (3 Aralık 1920) Önemli Sonuçları:
- TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır.
- Ermeniler, Doğu Anadolu üzerindeki tüm iddialarından resmen vazgeçti.
- Doğu sınırımız belirlenmiş oldu (daha sonra Moskova ve Kars Antlaşmaları ile kesinleşecektir).
- Doğu Cephesi kapandığı için buradaki birlikler Batı Cephesi'ne kaydırılabildi.
2. Güney Cephesi (Fransız Cephesi)
Güney Cephesi, Mondros'tan sonra Fransızların ve onların desteklediği Ermeni çetelerinin Adana, Maraş, Antep ve Urfa'yı işgal etmesiyle açıldı. Bu cephenin en belirgin özelliği, düzenli ordunun değil, bölge halkının oluşturduğu Kuvayımilliye birliklerinin mücadeleyi yürütmesidir.
Güney Cephesi'ndeki Direnişler ve Sonuçları:
- Maraş Savunması (12 Şubat-10 Mart 1920): Halkın kahramanca direnişi sonucu şehir Fransız işgalinden kurtuldu. TBMM, Maraş'a 'Kahraman' unvanını verdi.
- Antep Savunması (1920-1921): Bir yıldan fazla süren direnişten sonra şehir düştü ancak Ankara Antlaşması ile tekrar kurtarıldı. Antep'e 'Gazi' unvanı verildi.
- Urfa Savunması (9-11 Şubat 1920): Milli aşiretlerin de katılımıyla başarıyla sonuçlandı.
- Bu başarılar ve TBMM'nin Sakarya Zaferi'nden sonra Fransa ile 20 Ekim 1921'de Ankara Antlaşması imzalandı.
Ankara Antlaşması'nın (20 Ekim 1921) Önemli Sonuçları:
- Fransa, TBMM'yi resmen tanıdı ve Güney Cephesi'ndeki işgaline son verdi.
- Hatay dışında bugünkü Suriye sınırımız belirlendi. Hatay, Fransa'nın mandası altındaki Suriye'de kaldı (1939'da anavatana katılacaktır).
- Fransa, Sevr Antlaşması'nın geçersiz olduğunu kabul etti.
- Güney Cephesi tamamen kapandı, buradaki birlikler Batı'ya kaydırıldı.
3. Batı Cephesi: Düzenli Ordunun Kuruluşu ve İlk Muharebeler
Batı Cephesi, Yunan ordusunun İzmir'i işgal etmesi ve Anadolu içlerine ilerlemesi üzerine açıldı. İlk direniş Kuvayımilliye birlikleriyle oldu. Ancak Kuvayımilliye'nin disiplinsiz hareketleri ve düşmanı durduramaması üzerine TBMM, düzenli bir ordu kurma kararı aldı.
Düzenli Ordunun Kurulma Nedenleri:
- Kuvayımilliye birlikleri disiplinsizdi ve merkezi otoriteye tam bağlı değildi.
- Kuvayımilliye, düzenli Yunan ordusunu durduramıyordu.
- Asker kaçakları sorunu artmıştı.
- Düzenli orduyla kesin sonuç almak ve uluslararası alanda güçlü görünmek amaçlandı.
Düzenli ordu, 8 Kasım 1920'de Batı Cephesi Komutanlığı'na atanan İsmet Paşa (İnönü) tarafından kuruldu. Kuvayımilliye birliklerinin bir kısmı orduya katıldı; Çerkez Ethem ise askeri olarak yenilgiye uğratıldı, tutuklandı ve daha sonra sürgüne gönderildi.
4. I. İnönü Muharebesi (6-10 Ocak 1921)
Yunan ordusu, Eskişehir'i hedef alarak taarruza geçti ancak İnönü mevzilerinde Türk ordusu tarafından durduruldu. İsmet Paşa komutasındaki Türk ordusu, henüz yeni kurulmuş olmasına rağmen başarılı bir savunma gerçekleştirdi.
I. İnönü Zaferi'nin Sonuçları:
- TBMM'nin düzenli ordunun ilk zaferidir. Orduya ve millete büyük moral oldu.
- TBMM'nin otoritesi ve saygınlığı arttı.
- İtilaf Devletleri, Londra Konferansı'nı toplayarak TBMM'yi resmen davet etmek zorunda kaldı.
- İstiklal Marşı kabul edildi (12 Mart 1921).
- Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması imzalandı (16 Mart 1921).
5. II. İnönü Muharebesi (23 Mart-1 Nisan 1921)
Londra Konferansı'ndan istediğini alamayan Yunanistan, tekrar taarruza geçti. Amacı Eskişehir ve Afyon'u alarak Ankara yolunu açmaktı. İsmet Paşa komutasındaki Türk ordusu yine İnönü mevzilerinde şiddetli çarpışmalar sonucu Yunan ordusunu geri püskürttü.
II. İnönü Zaferi'nin Sonuçları:
- Yunan ordusunun taarruz gücü kırıldı, Türk ordusunun güveni arttı.
- Fransızlar ile görüşmeler hızlandı (Ankara Antlaşması'na giden yol açıldı).
- TBMM Hükümeti'nin iç ve dış politikadaki konumu güçlendi.
6. Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (Temmuz 1921) ve Sonrası
İnönü yenilgilerinin intikamını almak ve TBMM'yi dağıtmak isteyen Yunan ordusu, büyük bir taarruz başlattı. Sayı ve silah üstünlüğü fazla olan Yunan kuvvetleri karşısında Türk ordusu, daha fazla kayıp vermemek ve yeniden toplanmak için Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi. Kütahya ve Eskişehir Yunan kuvvetlerinin geçici kontrolüne girdi.
Bu Geri Çekilmenin Sonuçları ve TBMM'nin Tepkisi:
- TBMM'de tartışmalar başladı, bazı milletvekilleri Mustafa Kemal Paşa'yı suçladı.
- Mustafa Kemal Paşa, olağanüstü yetkilerle Başkomutan seçilmek için Meclis'ten yetki istedi.
- 5 Ağustos 1921'de TBMM, Mustafa Kemal Paşa'ya süresiz Başkomutanlık yetkisi verdi.
- Mustafa Kemal Paşa, Tekâlif-i Milliye Emirlerini (Ulusal Yükümlülük Emirleri) yayınlayarak ordunun ihtiyaçlarını karşılamaya çalıştı.
- Tüm bu hazırlıklar, Sakarya Meydan Muharebesi'nin zeminini hazırladı.
Soru: Doğu Cephesi'nin kapanmasının Batı Cephesi'ne nasıl bir etkisi olmuştur? Çözüm: Doğu Cephesi, Gümrü Antlaşması ile kapandı. Bu cephede savaşan düzenli birlikler, artık ihtiyaç kalmadığı için Batı Cephesi'ne kaydırıldı. Böylece Yunan ordusuna karşı savaşacak Türk kuvvetlerinin sayısı ve gücü arttı. Bu durum, Batı Cephesi'ndeki mücadelenin lehimize sonuçlanmasına önemli bir katkı sağladı.
Soru: Düzenli ordunun kurulma nedenlerinden biri olan 'asker kaçakları sorunu' ne anlama gelmektedir? Çözüm: Kurtuluş Savaşı'nın ilk dönemlerinde, özellikle Kuvayımilliye düzensizliği sırasında, birçok asker birliğinden kaçmıştı. Bu kaçaklar hem ordunun mevcudunu azaltıyor hem de iç güvenlik sorunu oluşturuyordu. Düzenli ordu kurulurken disiplin sağlandı ve kaçakların toplanması için tedbirler alındı. Bu sayede daha güçlü ve organize bir ordu oluşturulabildi.
Sınavlarda sıkça karıştırılan bir nokta: 'TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşma' Gümrü Antlaşması'dır (Ermenistan ile). 'İtilaf Devletleri'nden birinin TBMM'yi resmen tanıdığı ilk antlaşma' ise Ankara Antlaşması'dır (Fransa ile). Bu iki bilgiyi birbiriyle karıştırmamaya dikkat et.
Kütahya-Eskişehir Muharebeleri bir 'yenilgi' veya 'bozgun' değil, stratejik bir 'geri çekilme'dir. Mustafa Kemal Paşa, ordunun imha olmasını önlemek ve daha uygun bir savunma hattı (Sakarya) oluşturmak için bu kararı vermiştir. Sınavlarda bu çekilmenin ardından Başkomutanlık yetkisinin verildiği ve Tekâlif-i Milliye Emirleri'nin çıkarıldığı mutlaka hatırlanmalıdır.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
