Bu ünitede Sakarya Meydan Savaşı'nın ardından kesin zaferi getiren Büyük Taarruz'un planlanması ve başarısı ele alınır. Mustafa Kemal'in askeri dehasının bu süreçteki belirleyici rolü vurgulanır. Sonrasında, savaşı sonlandıran Mudanya Ateşkes Antlaşması ve Türkiye'nin bağımsızlığını uluslararası alanda tescillediği Lozan Barış Antlaşması'nın temel hükümleri ve önemi analiz edilir.
1. Sakarya Zaferi’nden Sonraki Durum ve Hazırlıklar
Sakarya Meydan Savaşı (23 Ağustos – 13 Eylül 1921) Türk ordusunun kesin zaferiyle sonuçlanmıştı. Ancak Yunan ordusu Sakarya Nehri’nin batısına çekilmiş ve savunma hatları kurmuştu. TBMM, bu zaferin ardından Mustafa Kemal’e ‘Gazi’ unvanını verdi. Türk ordusu, düşmanı tamamen Anadolu’dan atmak için yaklaşık bir yıl boyunca büyük bir titizlikle taarruz hazırlıkları yaptı. Bu hazırlıklar silah, cephane, iaşe toplanması ve asker sayısının artırılmasını kapsıyordu.
2. Mustafa Kemal’in Rolü ve Büyük Taarruz’un Planlanması
Mustafa Kemal, Sakarya’da savunma yapmak zorunda kalmıştı çünkü ordu yeterince güçlü değildi. Zaferden sonra kesin sonuç almak için bir taarruz planı hazırladı. Bu planın temelinde sürpriz ve hız vardı. Taarruzun zamanlaması ve yeri son derece gizli tutuldu. Mustafa Kemal, Başkomutanlık yetkilerini kullanarak ordunun her türlü ihtiyacını karşılamaya çalıştı ve komutanlarla birlikte taarruz planının her detayını bizzat yönetti.
Büyük Taarruz (Başkomutanlık Meydan Muharebesi) Öncesi Mustafa Kemal’in Yaptığı Hazırlıklar:
- Ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için Tekâlif-i Milliye Emirlerini (Ulusal Vergi Emirleri) çıkardı.
- Taarruz kararını ve planını yalnızca en üst düzey komutanlarla paylaştı, büyük bir gizlilik sağladı.
- Orduyu, moral ve motivasyon açısından en üst seviyeye çıkarmaya çalıştı.
- Taarruzun başlangıç tarihini ve hedefini bizzat belirledi.
3. Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26 Ağustos – 9 Eylül 1922)
Hazırlıklar tamamlandıktan sonra Gazi Mustafa Kemal’in komutasındaki Türk ordusu, 26 Ağustos 1922 sabahı Afyon’un güneyinden sessizce başlattığı taarruzla Yunan savunma hatlarını yarmayı başardı. Mustafa Kemal, aynı gün tarihe geçen ‘Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!’ emrini verdi. 30 Ağustos 1922’de Dumlupınar’da (Kütahya) yapılan Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nde Yunan ordusunun büyük kısmı kuşatıldı ve imha edildi. Türk ordusu 9 Eylül 1922’de İzmir’e girerek Yunan işgaline son verdi.
Soru: Büyük Taarruz’un başarısında aşağıdakilerden hangisi en az etkilidir? A) Taarruzun gizliliği B) Mustafa Kemal’in komutanlığı C) İtilaf Devletleri’nin desteği D) Askerin yüksek morali Çözüm: Büyük Taarruz tamamen Türk ordusunun kendi gücüyle gerçekleştirilmiş bir harekâttır. İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, İtalya) Yunanistan’ı destekliyordu ve Türk ordusuna herhangi bir yardımda bulunmadılar. Dolayısıyla doğru cevap C seçeneğidir.
Sakarya Savaşı bir savunma savaşıyken (hattı müdafaa yok, sathı müdafaa vardır), Büyük Taarruz bir saldırı (taarruz) savaşıdır. Bu ayrımı karıştırmamak gerekir. Ayrıca, Büyük Taarruz’un diğer adı Başkomutanlık Meydan Muharebesi’dir ve Kurtuluş Savaşı’nın son evresidir.
4. Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)
Türk ordusunun Büyük Taarruz’la Yunan ordusunu kesin bir yenilgiye uğratmasının ardından İtilaf Devletleri ateşkes istedi. Mudanya’da yapılan görüşmelere Türkiye adına İsmet Paşa katıldı. Antlaşmaya göre: Doğu Trakya, Meriç Nehri sınır olmak üzere savaş yapılmadan Türk yönetimine bırakılacak; Türk ordusu barış antlaşması imzalanana kadar Doğu Trakya’ya girmeyecek, ancak burada jandarma birliği bulundurabilecekti. İstanbul ve Boğazların nihai statüsü ise barış konferansında belirlenecekti. Mudanya Ateşkesi, askeri zaferin diplomatik bir başarıya dönüştüğü anlaşmadır ve Lozan’a giden yol açılmıştır.
Mudanya Ateşkes Antlaşması’nın Önemi:
- Kurtuluş Savaşı’nın silahlı mücadele dönemini sona erdirdi.
- Doğu Trakya, ateşkes şartları gereği Yunan ordusunun çekilmesiyle Türk kontrolüne geçti.
- İtilaf Devletleri, TBMM’yi resmen tanımak zorunda kaldı.
- Barış görüşmelerinin önünü açtı.
5. Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Mudanya Ateşkesi’nden sonra barış şartlarını görüşmek üzere İsviçre’nin Lozan kentinde bir konferans toplandı. TBMM’yi İsmet Paşa başkanlığındaki heyet temsil etti. Görüşmeler çok çetin geçti, hatta ara verildi. Sonunda imzalanan Lozan Antlaşması, Türkiye’nin bağımsız ve egemen bir devlet olarak uluslararası alanda tanınmasını sağlayan bir belgedir.
Lozan Antlaşması’nın Temel Maddeleri ve Kazanımları:
- Sınırlar: Suriye sınırı Ankara Antlaşması’yla (1921) belirlenen şekliyle kabul edildi. Irak sınırı (Musul sorunu) ileride Türkiye ile İngiltere arasında çözülecekti. Batı sınırı (Yunanistan) Meriç Nehri olarak belirlendi.
- Kapitülasyonlar: Tamamen kaldırıldı. Bu, ekonomik bağımsızlığın en önemli adımıdır.
- Azınlıklar: Gayrimüslim azınlıklar (Rum, Ermeni, Yahudi) Türk vatandaşı kabul edildi. Nüfus mübadelesi (değişimi) kapsamında, İstanbul’daki Rumlar ile Batı Trakya’daki Müslüman Türkler bu değişimden muaf tutuldu.
- Savaş Tazminatı: Karaağaç, sınır düzenlemesi kapsamında Türkiye’ye bırakıldı.
- Boğazlar: Boğazların yönetimi başkanlığını bir Türk’ün yapacağı uluslararası bir komisyona bırakıldı. Bu statü 1936’da Montrö (Montreux) Boğazlar Sözleşmesi ile değiştirilecektir.
- Patrikhane: İstanbul’daki Rum Ortodoks Patrikhanesi’nin Türk kanunlarına uyması şartıyla İstanbul’da kalması kabul edildi.
- Dış Borçlar: Osmanlı borçları, Osmanlı’dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı.
Soru: Lozan Antlaşması ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Kapitülasyonlar kaldırılmıştır. B) Boğazlarda tam egemenlik sağlanmıştır. C) Türkiye’nin bağımsızlığı uluslararası alanda tanınmıştır. D) Azınlıklar Türk vatandaşı sayılmıştır. Çözüm: Lozan’da Boğazlar üzerinde tam egemenlik sağlanamamış, başkanı Türk olan uluslararası bir komisyonun kontrolüne bırakılmıştır. Tam egemenlik 1936 Montrö Sözleşmesi ile elde edilmiştir. Dolayısıyla B seçeneği yanlıştır.
Lozan Antlaşması’nın en önemli özelliği, Türkiye’nin ‘siyasi, ekonomik, adli ve kültürel’ bağımsızlığını tüm dünyaya kabul ettirmesidir. Bu nedenle ‘Yeni Türk Devleti’nin tapu senedi’ olarak nitelendirilir. Antlaşma, sonraki yıllarda Montrö Boğazlar Sözleşmesi gibi anlaşmalarla bazı maddelerde revizyonlar yaşamıştır.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
