Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecinde, saltanatın kaldırılmasıyla milli egemenlik ilkesi kesinleşmiş, Cumhuriyet'in ilanıyla yeni devletin adı ve rejimi belirlenmiştir. Halifeliğin kaldırılması laiklik yolunda önemli bir adım olurken, Türk Medeni Kanunu'nun kabulü ise hukuk birliğini sağlayarak toplumsal yaşamı kökten değiştirmiştir.
1. Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)
Kurtuluş Savaşı'nın başarıya ulaşmasından sonra, İstanbul'daki saltanat makamı ile Ankara'daki TBMM Hükümeti arasında ikili bir yapı ortaya çıkmıştı. Lozan Barış Konferansı'na yalnızca Ankara'dan TBMM delegasyonu çağrılmıştır; İstanbul temsilcisi bulunmamıştır. Ancak bu ikili yapının tamamen ortadan kaldırılması gerekiyordu. Bu durumu kesin olarak çözmek isteyen TBMM, 1 Kasım 1922'de kabul ettiği bir kanunla saltanatı kaldırdı. Böylece, Osmanlı Devleti resmen sona erdi ve Türkiye'nin tek temsilcisinin TBMM olduğu tüm dünyaya ilan edildi.
Saltanatın Kaldırılmasının Sonuçları:
- Milli egemenlik ilkesi kesin olarak hayata geçirildi.
- Osmanlı hanedanının siyasi hakları sona erdi. Son padişah Vahdettin ülkeden ayrıldı.
- Devletin laikleşmesi yolunda ilk büyük adım atıldı.
- Lozan Konferansı'nda Türkiye'yi yalnızca TBMM temsil etti.
2. Cumhuriyet'in İlanı (29 Ekim 1923)
Saltanat kaldırıldıktan sonra devletin rejimi henüz açıkça belirtilmemişti. Meclis Hükümeti Sistemi'nde bakanlar meclisten tek tek seçiliyor ve çalışmalar yavaş ilerliyordu. 27 Ekim 1923'te hükümetin istifa etmesi ve yeni bir hükümetin kurulamaması üzerine Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşları bir anayasa değişikliği önergesi hazırladılar. Bu önerge 29 Ekim 1923'te TBMM'de kabul edilerek Cumhuriyet ilan edildi. Mustafa Kemal Paşa oy birliğiyle ilk cumhurbaşkanı seçildi.
Cumhuriyet'in İlanının Sonuçları:
- Devletin adı (Türkiye Cumhuriyeti) ve rejimi (Cumhuriyet) belirlendi.
- Devlet başkanlığı sorunu çözüldü.
- Kabine Sistemi'ne geçildi. Cumhurbaşkanı başbakanı atar, başbakan da bakanları seçer. Hükümet kurma süreci hızlandı.
- Cumhuriyet'in ilanı, 1921 Anayasası üzerinde bir değişiklik yapılmadan gerçekleşmiştir.
3. Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)
Saltanat kaldırıldığında halifelik makamı, Osmanlı ailesinden Abdülmecid Efendi'ye verilerek devam ettirilmişti. Ancak bazı çevreler halifeyi siyasi bir güç olarak görmeye ve onun etrafında eski düzeni canlandırmaya çalışıyordu. Bu durum, laik ve modern bir devlet kurma hedefiyle ve milli egemenlik ilkesiyle bağdaşmıyordu. Ayrıca, inkılapların önünde bir engel olarak görülüyordu. Tüm bu sebeplerle TBMM, 3 Mart 1924'te kabul edilen bir kanunla halifeliği kaldırdı ve Osmanlı hanedanı üyeleri yurt dışına çıkarıldı.
Halifeliğin Kaldırılmasının Sonuçları:
- Laiklik yolunda en önemli adımlardan biri atıldı.
- Siyasi güç, tekrar dini makamlara geçme riski ortadan kalktı.
- Yapılacak inkılapların önündeki önemli bir engel kaldırıldı.
- Aynı gün, Şeriye ve Evkaf Vekaleti kaldırılarak Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu. Tevhid-i Tedrisat Kanunu çıkarılarak tüm eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlandı.
4. Hukuk Alanındaki Gelişmeler ve Türk Medeni Kanunu (17 Şubat 1926)
Cumhuriyet öncesinde hukuk birliği yoktu. Müslümanlar şeri hukuka, gayrimüslimler ise kendi dinî hukuk kurallarına tabiydi. Bu karmaşa, modern bir toplum ve eşit vatandaşlık ilkesiyle bağdaşmıyordu. Avrupa ülkelerinin hukuk sistemleri incelendi ve İsviçre Medeni Kanunu, Türk toplum yapısına uygun görülerek bazı değişikliklerle TBMM'de kabul edildi.
Türk Medeni Kanunu'nun Getirdiği Yenilikler:
- Resmî nikâh zorunlu hale getirildi. Evlilik devlet kontrolüne alındı.
- Tek eşle evlilik ilkesi getirildi.
- Kadınlara boşanma hakkı, mirasta eşitlik ve mahkemelerde tanıklık hakkı tanındı.
- Evlenme yaşı kadınlar için 17, erkekler için 18 olarak belirlendi.
- Kadınlar istediği işte çalışmak için eşinden izin alma zorunluluğundan kurtuldu.
Soru: Türk Medeni Kanunu'nun kabul edilmesinin, aşağıdaki Atatürk ilkelerinden hangisinin hayata geçirilmesine doğrudan katkı sağladığı söylenebilir? A) Milliyetçilik B) Laiklik C) Halkçılık D) Devletçilik Çözüm: Türk Medeni Kanunu ile dini kurallara dayalı hukuk sistemi terk edilmiş, din ve devlet işleri ayrılmış, kadın-erkek eşitliği gibi evrensel ilkeler benimsenmiştir. Bu durum, dinin devlet ve hukuk işlerinden ayrılması anlamına gelen laiklik ilkesiyle doğrudan ilişkilidir. Doğru cevap B'dir.
Soru: 3 Mart 1924'te halifeliğin kaldırılmasıyla birlikte aynı gün çıkarılan diğer kanunlar nelerdir ve bu kanunların ortak amacı nedir? Çözüm: 3 Mart 1924'te, halifeliğin kaldırılmasının yanı sıra üç önemli kanun daha çıkarılmıştır: 1) Şeriye ve Evkaf Vekaleti'nin kaldırılması (Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu). 2) Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Tüm eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlandı). 3) Harbiye Vekaleti'nin kaldırılması (Genelkurmay Başkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı'nın görevleri ayrıldı). Bu kanunların ortak amacı, devlet yapısını laikleştirmek ve modern bir yapıya kavuşturmaktır.
Sınavlarda sıkça karıştırılan bir nokta: Saltanat 1 Kasım 1922'de, halifelik ise 3 Mart 1924'te kaldırılmıştır. İkisi aynı anda kaldırılmamıştır. Ayrıca, Cumhuriyet'in ilanı 'rejim değişikliği' olduğu için bir inkılaptır; halifeliğin kaldırılması ise 'laiklik' ilkesi doğrultusunda atılan bir adım olduğu için bir inkılaptır.
Diğer Önemli Hukuki Gelişmeler:
- 1924 Anayasası: Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk anayasasıdır. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu ve bunun tek temsilcisinin TBMM olduğunu belirtir.
- Ceza Kanunu (1926): İtalya'dan alınmıştır.
- Ticaret Kanunu (1926): Almanya'dan alınmıştır.
- Borçlar Kanunu (1926) ve İcra-İflas Kanunu (1932): İsviçre'den alınmıştır.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
