Birinci dereceden denklemler, bilinmeyenin kuvvetinin 1 olduğu denklemlerdir. Bir bilinmeyenli denklemlerde eşitliğin her iki tarafına aynı işlem uygulanarak çözüm bulunur. İki bilinmeyenli denklem sistemleri ise yok etme veya yerine koyma yöntemiyle çözülür.
1. Birinci Dereceden Bir Bilinmeyenli Denklemler
a, b ∈ ℝ ve a ≠ 0 olmak üzere, ax + b = 0 şeklindeki denklemlere birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir. Burada x bilinmeyendir. Denklemin çözümü (kökü), denklemi sağlayan x değeridir. Çözüm için eşitliğin korunumu ilkesi kullanılır: Eşitliğin her iki tarafına aynı sayı eklenir, çıkarılır, çarpılır veya (sıfır hariç) aynı sayıya bölünür.
Denklem Çözme Adımları:
- Bilinmeyenleri bir tarafa, sabit sayıları diğer tarafa topla. (Terimler eşitliğin diğer tarafına geçerken işaret değiştirir.)
- Bilinmeyenin katsayısını 1 yapmak için eşitliğin her iki tarafını katsayıya böl.
Soru: 3x − 7 = 2x + 5 denklemini çözünüz.
Çözüm: Bilinmeyenli terimleri sol tarafa, sabitleri sağ tarafa toplayalım.
3x − 2x = 5 + 7
x = 12 bulunur. Çözüm kümesi {12}'dir.
Soru: 4(x − 3) + 5 = 2x − 1 denklemini çözünüz.
Çözüm: Önce parantezi dağıtalım.
4x − 12 + 5 = 2x − 1
4x − 7 = 2x − 1
Bilinmeyenleri ve sabitleri ayıralım.
4x − 2x = −1 + 7
2x = 6
Her iki tarafı 2'ye bölelim.
x = 3 bulunur.
Denklem çözümünde en sık yapılan hata, terimler eşitliğin diğer tarafına geçerken işaret değiştirmeyi unutmaktır. Ayrıca, paydalı denklemlerde her terimi paydaların en küçük ortak katı (EKOK'u) ile çarpmayı unutma.
2. İki Bilinmeyenli Doğrusal Denklem Sistemleri
a, b, c ∈ ℝ ve a ile b aynı anda sıfır olmamak üzere, ax + by = c şeklindeki denklemlere iki bilinmeyenli doğrusal denklem denir. Bu denklemlerin çözümü, koordinat sisteminde bir doğru belirtir. İki farklı doğrusal denklemden oluşan sistemi sağlayan (x, y) sıralı ikilisi, iki doğrunun kesişim noktasının koordinatlarıdır. Çözüm için iki ana yöntem kullanılır.
2.1. Yok Etme (Eliminasyon) Yöntemi
Bu yöntemde, bilinmeyenlerden birinin katsayılarını eşitleyip denklemleri taraf tarafa toplayarak veya çıkararak o bilinmeyeni yok ederiz. Geriye kalan bir bilinmeyenli denklemi çözdükten sonra bulduğumuz değeri denklemlerden birinde yerine koyarak diğer bilinmeyeni buluruz.
Soru: 2x + y = 7 ve x − y = 2 denklem sistemini yok etme yöntemiyle çözünüz.
Çözüm: İki denklemde de y'lerin katsayıları zaten toplamada birbirini götürecek şekildedir (1 ve −1). Denklemleri taraf tarafa toplayalım.
(2x + y) + (x − y) = 7 + 2
3x = 9
x = 3 bulunur. Şimdi x = 3 değerini ikinci denklemde yerine koyalım.
3 − y = 2
−y = 2 − 3
−y = −1
y = 1 bulunur. Çözüm kümesi {(3, 1)}'dir.
2.2. Yerine Koyma (Substitusyon) Yöntemi
Bu yöntemde, denklemlerden birinden bir bilinmeyeni diğeri cinsinden çekeriz. Bulduğumuz bu ifadeyi diğer denklemde yerine koyarak tek bilinmeyenli bir denklem elde eder ve çözeriz.
Soru: 3x + 2y = 4 ve x − y = 3 denklem sistemini yerine koyma yöntemiyle çözünüz.
Çözüm: İkinci denklemden x'i çekelim: x = y + 3. Şimdi bu ifadeyi birinci denklemde x yerine yazalım.
3(y + 3) + 2y = 4
3y + 9 + 2y = 4
5y + 9 = 4
5y = 4 − 9
5y = −5
y = −1 bulunur. x = y + 3 olduğundan, x = (−1) + 3 = 2 bulunur. Çözüm kümesi {(2, −1)}'dir.
Sınavda hangi yöntemi kullanacağına karar verirken, katsayıların yok etmeye uygun olup olmadığına bak. Katsayılar 1 veya −1 ise yerine koyma yöntemi genellikle daha pratiktir. Çözümü bulduktan sonra, sınavda vakit kalırsa, bulduğun (x, y) ikilisini her iki denklemde de sağlayıp sağlamadığını kontrol etmek hatayı önler.
Bir denklem sisteminin tek çözümü olabileceği gibi, iki denklem birbirinin aynı doğruyu ifade ediyorsa sonsuz çözümü, paralel iki doğruyu ifade ediyorsa hiç çözümü (çözüm kümesi boş) olabilir. Bu durumlar yok etme yönteminde 0 = 0 veya 0 = (sıfırdan farklı bir sayı) gibi sonuçlara yol açar.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
