Rasyonel sayılar, iki tam sayının oranı şeklinde yazılabilen sayılardır ve kesirlerle temsil edilirler. Ondalık sayılar ise kesirlerin 10'un kuvvetleri cinsinden yazılmış halleridir. Bu konuda kesirlerle dört işlem yapmayı, kesirleri sıralamayı, ondalık ve kesir gösterimleri arasında dönüşüm yapmayı ve devirli ondalık sayıları kesre çevirmeyi öğreneceksin.
1. Rasyonel Sayılar (Kesirler)
a ve b tam sayı, b ≠ 0 olmak üzere, a/b şeklinde yazılabilen sayılara rasyonel sayı denir. a'ya pay, b'ye payda adı verilir. Rasyonel sayılar Q sembolü ile gösterilir.
Kesir Türleri:
- Basit Kesir: Payı paydasından küçük olan kesirlerdir (Ör: 2/5, 7/10).
- Bileşik Kesir: Payı paydasına eşit veya paydasından büyük olan kesirlerdir (Ör: 5/3, 7/7).
- Tam Sayılı Kesir: Bir tam sayı ve bir basit kesrin birleşimidir (Ör: 1⅓, 2½). Bileşik kesre çevrilebilir.
2. Kesirlerle İşlemler
Kesirlerle toplama ve çıkarma işlemi yapabilmek için paydalar eşitlenmelidir. Çarpma işleminde paylar çarpılır pay, paydalar çarpılır payda olur. Bölme işleminde ise ilk kesir aynen yazılır, ikinci kesir ters çevrilip çarpılır.
a/b × c/d = (a×c) / (b×d)
a/b ÷ c/d = a/b × d/c
Soru: (2/3) + (1/4) işleminin sonucu kaçtır? Çözüm: Paydalar eşitlenir. 3 ve 4'ün EKOK'u 12'dir. (2/3) = (8/12) ve (1/4) = (3/12) olur. (8/12) + (3/12) = 11/12.
Soru: (5/6) ÷ (2/3) işleminin sonucu kaçtır? Çözüm: Bölme işlemi, ikinci kesir ters çevrilip çarpılarak yapılır. (5/6) × (3/2) = (5×3)/(6×2) = 15/12. Sadeleştirirsek 15/12 = 5/4.
3. Kesirleri Sıralama
Paydaları eşit olan kesirlerden payı büyük olan daha büyüktür. Payları eşit olan kesirlerden paydası küçük olan daha büyüktür. Pay ve paydalar eşit değilse, kesirler genişletilerek paydalar eşitlenir veya çapraz çarpım yöntemi kullanılır.
Soru: 3/5, 7/10 ve 2/3 kesirlerini küçükten büyüğe sıralayınız. Çözüm: Paydalar 5, 10 ve 3 sayılarının EKOK'u olan 30'da eşitlenir. 3/5 = 18/30, 7/10 = 21/30, 2/3 = 20/30. O halde sıralama: 18/30 < 20/30 < 21/30, yani 3/5 < 2/3 < 7/10.
4. Ondalık Gösterim
Paydası 10, 100, 1000 gibi 10'un kuvveti olacak şekilde genişletilebilen kesirlere ondalık gösterim denir. Ondalık gösterimde virgülün solundaki kısım tam kısım, sağındaki kısım ise kesir kısmıdır.
Ondalık Sayıyı Kesre Çevirme:
- Virgülden sonra kaç basamak varsa, paydaya 1'in yanına o kadar sıfır yazılır.
- Ondalık sayının tamamı virgülsüz olarak paya yazılır.
- Elde edilen kesir sadeleştirilir.
Soru: 1,25 ondalık sayısını kesre çeviriniz. Çözüm: Virgülden sonra 2 basamak olduğu için payda 100 olur. Pay ise 125'tir (1,25'in virgülsüz hali). 125/100 kesri 25 ile sadeleşir: 125÷25 / 100÷25 = 5/4.
5. Devirli Ondalık Sayılar
Ondalık kısmında bir veya bir grup rakamın sonsuz tekrar ettiği sayılara devirli ondalık sayı denir. Tekrar eden kısım üzerine çizgi konularak gösterilir (Ör: 0,333... = 0,3̅).
Devirli Ondalık Sayıyı Kesre Çevirme Yöntemi:
- Sayıya x de.
- x'i 10'un uygun kuvvetleri ile çarp. Devreden basamak sayısı kadar 10^n ile çarpılan x'ten, x'i çıkar.
- Oluşan denklemi çözerek x'i, yani kesri bul.
Soru: 2,1̅4̅ (2,141414...) sayısını kesre çeviriniz. Çözüm: x = 2,141414... diyelim. Devreden 2 basamak olduğu için (14), her iki tarafı 100 ile çarpalım: 100x = 214,141414... Şimdi 100x - x = 214,141414... - 2,141414... işlemini yapalım. 99x = 212 → x = 212/99.
Sık yapılan bir hata, devirli ondalık sayı çevriminde paydanın 9'lar şeklinde yazılması gerektiğini ezberlemektir. Kural şudur: Virgülden sonra devretmeyen kısım varsa, payda için devreden basamak kadar 9'un yanına, devretmeyen basamak kadar 0 eklenir. Örneğin 0,23̅4̅ için payda 990 olur (devreden 2 basamak için 99, devretmeyen 1 basamak için bir sıfır). En güvenilir yöntem yukarıda anlatılan cebirsel yöntemdir.
6. Sayı Doğrusunda Gösterim
Rasyonel sayılar sayı doğrusunda gösterilebilir. Örneğin 1/2 sayısını göstermek için, 0 ile 1 arası 2 eş parçaya bölünür ve sağdaki ilk nokta 1/2'i temsil eder. Ondalık sayılar da aynı şekilde, ondalık kısma göre parçalara ayrılmış aralıklarla gösterilir.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
