Bu konu anlatımında, ALES Sayısal bölümü için koordinat düzleminde iki nokta arası uzaklık, orta nokta ve doğrunun eğimi hesaplamaları ile küp, dikdörtgenler prizması ve dik silindirin hacim ve yüzey alanı formülleri ele alınmaktadır. Her bir kavram, temel tanımlar, formüller ve çözümlü örneklerle açıklanmıştır.
1. Koordinat Düzleminde Temel Kavramlar
Analitik geometri, geometrik problemleri cebirsel yöntemlerle çözmeyi sağlar. Temelini, bir düzlemdeki noktaların (x, y) sıralı ikilileriyle (koordinatlarla) gösterilmesi oluşturur.
2. İki Nokta Arasındaki Uzaklık
Koordinatları A(x₁, y₁) ve B(x₂, y₂) olan iki nokta arasındaki uzaklık, Pisagor teoreminden türetilen aşağıdaki formülle bulunur.
|AB| = √[(x₂ − x₁)² + (y₂ − y₁)²]
Soru: A(3, 5) ve B(−1, 2) noktaları arasındaki uzaklık kaç birimdir?
Çözüm: Formülü uygulayalım.
|AB| = √[(−1 − 3)² + (2 − 5)²] = √[(−4)² + (−3)²] = √[16 + 9] = √25 = 5 birim.
3. Bir Doğru Parçasının Orta Noktası
Uç noktaları A(x₁, y₁) ve B(x₂, y₂) olan bir doğru parçasının orta noktasının koordinatları, uç noktaların apsis ve ordinatlarının aritmetik ortalamasıdır.
Orta Nokta O(x₀, y₀) = ( (x₁ + x₂)/2 , (y₁ + y₂)/2 )
Soru: Uç noktaları C(2, −4) ve D(6, 8) olan doğru parçasının orta noktasının koordinatları nedir?
Çözüm: x₀ = (2 + 6)/2 = 8/2 = 4, y₀ = (−4 + 8)/2 = 4/2 = 2. Orta nokta (4, 2)'dir.
4. Doğrunun Eğimi
Bir doğrunun x ekseniyle yaptığı açının tanjantına eğim denir ve genellikle 'm' harfiyle gösterilir. Doğru üzerindeki iki nokta biliniyorsa eğim şu formülle hesaplanır.
m = (y₂ − y₁) / (x₂ − x₁) (x₂ ≠ x₁)
Eğim, doğrunun yatayda bir birim değişime karşılık düşeydeki değişim miktarını verir. Artan doğrularda eğim pozitif, azalan doğrularda negatiftir.
Soru: A(1, 3) ve B(4, 9) noktalarından geçen doğrunun eğimi kaçtır?
Çözüm: m = (9 − 3) / (4 − 1) = 6 / 3 = 2. Eğim 2'dir.
Eğim formülündeki payda (x₂ − x₁) sıfır ise, yani iki noktanın apsisi aynı ise, doğru düşeydir ve eğimi tanımsızdır.
5. Katı Cisimler: Hacim ve Yüzey Alanı
ALES'te sıkça sorulan üç temel katı cisim; küp, dikdörtgenler prizması ve dik silindirdir. Hacim, cismin uzayda kapladığı yer; yüzey alanı ise tüm yüzlerinin alanları toplamıdır.
Küpün Özellikleri:
- Tüm ayrıtları (kenarları) eşit uzunluktadır. Bir ayrıt uzunluğu 'a' olsun.
- Hacim: V = a³
- Yüzey Alanı: 6 tane kare yüz olduğu için, A = 6a²
Soru: Bir ayrıtı 5 cm olan küpün hacmi ve yüzey alanı kaç cm³ ve cm²'dir?
Çözüm: Hacim: V = 5³ = 125 cm³. Yüzey Alanı: A = 6 × 5² = 6 × 25 = 150 cm².
Dikdörtgenler Prizmasının Özellikleri:
- Karşılıklı yüzleri eş dikdörtgenlerdir. Boyutları a (uzunluk), b (genişlik), c (yükseklik) olsun.
- Hacim: V = a · b · c
- Yüzey Alanı: A = 2(ab + ac + bc)
Soru: Boyutları 8 cm, 3 cm ve 4 cm olan dikdörtgenler prizmasının hacmi ve yüzey alanını bulunuz.
Çözüm: Hacim: V = 8 × 3 × 4 = 96 cm³. Yüzey Alanı: A = 2×[(8×3) + (8×4) + (3×4)] = 2×[24 + 32 + 12] = 2×68 = 136 cm².
Dik Silindirin Özellikleri:
- Tabanları eş ve paralel iki dairedir. Taban yarıçapı 'r', yüksekliği 'h' olsun.
- Hacim: Taban Alanı × Yükseklik → V = πr²h
- Yüzey Alanı: İki taban alanı + Yanal Alan → A = 2πr² + 2πrh = 2πr(r + h)
Soru: Taban yarıçapı 7 cm ve yüksekliği 10 cm olan dik silindirin hacmini ve yüzey alanını bulunuz (π ≈ 22/7 alınız).
Çözüm: Hacim: V = (22/7) × 7² × 10 = (22/7) × 49 × 10 = 22 × 7 × 10 = 1540 cm³. Yüzey Alanı: A = 2 × (22/7) × 7 × (7 + 10) = 2 × 22 × 17 = 748 cm².
ALES'te katı cisim sorularında, cisimlerin içine yerleştirilmesi veya birleştirilmesi durumlarında hacimler toplanır, ancak yüzey alanı hesaplanırken birleşen yüzeyler dikkate alınmaz. Bu tür sorularda dikkatli olmalısın.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
