Rasyonel sayılar, iki tam sayının oranı şeklinde yazılabilen sayılardır ve a/b (b≠0) formundadır. Ondalık sayılar ise rasyonel sayıların virgül kullanılarak gösterimidir. Bu konuda kesirlerle dört işlem, sadeleştirme, genişletme, sıralama ve ondalık sayıların rasyonel gösterimi üzerinde durulacaktır.
1. Rasyonel Sayıların Temel Özellikleri
a ve b tam sayı, b sıfırdan farklı olmak üzere a/b şeklinde yazılabilen sayılara rasyonel sayı denir. a'ya pay, b'ye payda adı verilir. Payda sıfır olamaz çünkü bir sayının sıfıra bölümü tanımsızdır.
Rasyonel sayılarla ilgili temel işlemler:
- Sadeleştirme: Bir kesrin pay ve paydasını aynı sayıya bölmektir. Ör: 8/12 = (8÷4)/(12÷4) = 2/3
- Genişletme: Bir kesrin pay ve paydasını aynı sayı ile çarpmaktır. Ör: 3/5 = (3×2)/(5×2) = 6/10
- Bir tam sayıyı rasyonel sayı olarak yazma: Her tam sayı paydası 1 olan bir rasyonel sayıdır. Ör: 7 = 7/1
2. Rasyonel Sayılarda Dört İşlem
Rasyonel sayılarla işlem yaparken işlem önceliği (parantez, çarpma/bölme, toplama/çıkarma) kurallarına dikkat edilmelidir.
İşlem Kuralları:
- Toplama/Çıkarma: Paydalar eşitlenir, paylar işleme tabi tutulur, payda aynen yazılır. Ör: 1/3 + 1/4 = (4/12) + (3/12) = 7/12
- Çarpma: Paylar çarpılır paya, paydalar çarpılır paydaya yazılır. Ör: (2/5) × (3/7) = (2×3)/(5×7) = 6/35
- Bölme: Birinci kesir aynen yazılır, ikinci kesir ters çevrilir (pay ve payda yer değiştirir) ve çarpma işlemi yapılır. Ör: (2/3) ÷ (4/5) = (2/3) × (5/4) = 10/12 = 5/6
a/b ÷ c/d = a/b × d/c = (a×d)/(b×c)
Soru: (1/2 + 1/3) × (2/5) işleminin sonucu kaçtır? Çözüm: Önce parantez içi yapılır. Paydalar eşitlenir: 1/2 = 3/6, 1/3 = 2/6. Toplam: 3/6 + 2/6 = 5/6. Sonra çarpma: (5/6) × (2/5) = (5×2)/(6×5) = 10/30. Sadeleştir: 10/30 = 1/3.
3. Ondalık Sayılar ve Rasyonel Gösterim
Ondalık sayılar, rasyonel sayıların virgül kullanılarak yazılmış halidir. Virgülden sonraki basamak sayısı, paydayı belirler.
Ondalık sayıyı rasyonel sayıya çevirme:
- Sayıyı virgülsüz olarak yaz (bu pay olur).
- Paydaya virgülden sonraki basamak sayısı kadar 10'un kuvvetini yaz (1, 10, 100, 1000...).
- Sadeleştir.
Soru: 0.75 sayısını rasyonel sayı olarak yazınız. Çözüm: Virgülden sonra 2 basamak var. Sayıyı 75/100 olarak yazarız. 75 ve 100, 25 ile sadeleşir: 75÷25=3, 100÷25=4. Sonuç: 3/4.
4. Rasyonel Sayıları Sıralama
İki veya daha fazla rasyonel sayıyı karşılaştırmak için paydalarını eşitleyebilir, ondalık gösterimlerine çevirebilir veya çapraz çarpım yöntemini kullanabilirsin.
Sıralama Yöntemleri:
- Payda Eşitleme: Karşılaştırılacak tüm kesirlerin paydaları eşitlenir. Payı büyük olan kesir daha büyüktür.
- Ondalık Gösterime Çevirme: Her kesir ondalık sayıya çevrilip karşılaştırılır.
- Çapraz Çarpım (İki kesir için): a/b ve c/d kesirleri verilsin. a×d ve b×c çarpımları karşılaştırılır. Eğer a×d > b×c ise a/b > c/d'dir.
Soru: 3/5, 7/10 ve 2/3 kesirlerini küçükten büyüğe sıralayınız. Çözüm: Paydaları 30'da eşitleyelim. 3/5 = (3×6)/(5×6)=18/30, 7/10 = (7×3)/(10×3)=21/30, 2/3 = (2×10)/(3×10)=20/30. Payları karşılaştır: 18 < 20 < 21. O halde sıralama: 3/5 < 2/3 < 7/10.
Sık yapılan hatalar ve sınav ipuçları:
Bölme işleminde kesri ters çevirmeyi unutmak en yaygın hatadır. 'Bölü' işareti gördüğünde hemen 'çarpı tersini' düşün.
Sıralama sorularında paydaları eşitlemek her zaman güvenilirdir, ancak zaman alır. Küçük sayılarda çapraz çarpım, büyük sayılarda ondalığa çevirme daha pratiktir.
Ondalık sayıları sıralarken basamak sayısını eşitlemek işini kolaylaştırır. Örneğin 0.5, 0.48 ve 0.512'yi karşılaştırmak için hepsini 0.500, 0.480, 0.512 şeklinde düşünebilirsin.
Negatif rasyonel sayılarda sıralama yaparken, pozitiflerdeki kuralların tam tersi geçerlidir. Mutlak değeri büyük olan negatif sayı daha küçüktür.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
