İşçi ve havuz problemleri, birim zamanda yapılan iş miktarı (işçi hızı) kavramına dayanır. Problemler, işçilerin birlikte veya ayrı ayrı çalışarak bir işi tamamlama sürelerini veya belirli bir sürede ne kadar iş yapıldığını bulmayı içerir. Temel çözüm yolu, tüm işçilerin birim zamandaki iş kapasitelerini toplayarak ortak çalışma süresini hesaplamaktır.
1. Temel Kavramlar
Bir işin tamamı genellikle 1 birim olarak kabul edilir. Bir işçinin bu işi tek başına bitirme süresi verilirse, o işçinin birim zamanda (örneğin 1 saatte, 1 günde) yaptığı iş miktarı, sürenin tersiyle bulunur. Bu, işçinin hızı veya kapasitesidir.
Önemli Formüller (Süre ve Kapasite İlişkisi):
- Bir işçi bir işi A günde bitiriyorsa, 1 günde işin 1/A'sını yapar.
- Bir işçi 1 günde işin 1/A'sını yapıyorsa, bu işin tamamını A günde bitirir.
- İşin tamamı (kapasite × süre) veya (hız × zaman) formülüyle bulunur: İşin Tamamı = Birim Zamanda Yapılan İş × Geçen Süre.
2. Birlikte Çalışma
Birden fazla işçi birlikte çalışıyorsa, önce her birinin birim zamandaki iş yapma kapasiteleri toplanır. Bu toplam kapasite, birlikte çalıştıkları süre ile çarpılarak yapılan toplam iş bulunur. İşin tamamının 1 birim olduğu durumlarda, birlikte çalışma süresi, toplam kapasitenin tersi olur.
İşçi Kapasiteleri: 1/A, 1/B, 1/C,... → Toplam Kapasite: 1/A + 1/B + 1/C + ...
Birlikte Çalışma Süresi (T): T = 1 / (1/A + 1/B + ...)
Soru: Mehmet bir işi 12 saatte, Can aynı işi 18 saatte bitirebiliyor. İkisi birlikte çalışırsa bu iş kaç saatte biter?
Çözüm: Mehmet'in saatlik kapasitesi: 1/12. Can'ın saatlik kapasitesi: 1/18. Toplam kapasite = 1/12 + 1/18. Paydaları 36'da eşitleyelim: (3/36) + (2/36) = 5/36. Birlikte çalışma süresi T, toplam kapasitenin tersidir: T = 1 / (5/36) = 36/5 = 7,2 saat.
3. İşin Tamamlanan Kısmı ve Kalan İş
Problemlerde işçiler bazen aynı anda başlamaz, bazen belirli süreler çalışıp ayrılır veya kalan işi başka bir işçi tamamlar. Bu tür sorularda yapılan iş miktarı, (kapasite × çalışılan süre) formülüyle parça parça hesaplanır ve toplamı 1'e eşitlenir.
Soru: Bir işi Tekin 20 saatte, Cem 30 saatte bitirebilmektedir. Tekin tek başına 8 saat çalıştıktan sonra Cem de ona katılıyor. İşin kalan kısmını ikisi birlikte kaç saatte bitirir?
Çözüm: İşin tamamı 1 birim olsun. Tekin'in saatlik kapasitesi: 1/20. Tekin 8 saat çalışınca yaptığı iş: (1/20) × 8 = 8/20 = 2/5. Kalan iş: 1 - 2/5 = 3/5. Şimdi birlikte çalışacaklar. Toplam kapasite: 1/20 + 1/30 = (3/60) + (2/60) = 5/60 = 1/12. Kalan işi bitirme süresi (T): (Kalan İş) / (Toplam Kapasite) = (3/5) / (1/12) = (3/5) × 12 = 36/5 = 7,2 saat.
4. Havuz Problemleri
Havuz problemleri, işçi problemlerinin mantığıyla aynıdır. Dolduran musluklar pozitif kapasite (+, havuzu doldurur), boşaltan musluklar veya havuzdaki bir kaçak ise negatif kapasite (-, havuzu boşaltır) olarak düşünülür. Net doldurma kapasitesi, tüm muslukların kapasitelerinin cebirsel toplamıdır.
Net Kapasite = (Doldurma Kapasiteleri Toplamı) - (Boşaltma Kapasiteleri Toplamı)
Soru: Bir havuzu A musluğu 10 saatte dolduruyor, B musluğu 15 saatte dolduruyor, C musluğu ise dolu havuzu 30 saatte boşaltıyor. Üçü birlikte açılırsa boş havuz kaç saatte dolar?
Çözüm: Kapasiteler: A → 1/10, B → 1/15, C → -1/30 (boşalttığı için negatif). Net kapasite = 1/10 + 1/15 - 1/30. Payda 30 için: (3/30) + (2/30) - (1/30) = 4/30 = 2/15. Dolma süresi: T = 1 / (2/15) = 15/2 = 7,5 saat.
Sık yapılan bir hata, işçilerin ayrı ayrı çalıştığı süreleri toplam kapasiteye dahil etmeden doğrudan toplamak veya havuz problemlerinde boşaltan musluğun kapasitesini pozitif almaktır. Unutma: Bir işçi işi ne kadar uzun sürede bitiriyorsa, kapasitesi (1/süre) o kadar küçük olur. Ayrıca, 'işin 3/5'i bitti' dendiğinde denklemde kalan iş 2/5'tir.
ALES tarzı sorularda zaman zaman işçi sayısı ve süre ters orantılı verilir (örneğin, '4 işçi 6 günde bitirirse 8 işçi kaç günde bitirir?'). Burada iş miktarı sabit olduğundan (işçi sayısı) × (süre) çarpımı sabittir. Ancak klasik işçi-havuz problemlerinde her işçinin farklı kapasitesi olabilir, dikkat et.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
