Sayı ve kesir problemleri, sözel olarak verilen matematiksel ilişkileri denkleme dökerek çözmemizi gerektirir. Temel yaklaşım, bilinmeyeni belirlemek, verilenleri matematiksel ifadelere çevirmek ve denklem kurmaktır. Kesir problemlerinde ise bir bütünün parçaları, kalan veya harcanan miktarlar arasındaki ilişkiyi anlamak önemlidir.
1. Temel Sayı Problemleri ve Denklem Kurma
Sayı problemlerinde, soruda bahsedilen sayılar ve aralarındaki ilişkiler (toplam, fark, kat, oran gibi) verilir. Bizden bu sayıların ne olduğu istenir. Çözümün ilk adımı, bilinmeyen sayıyı (genellikle x) seçmektir. Daha sonra soruda verilen her cümleyi, bu bilinmeyeni kullanarak bir matematiksel ifadeye çeviririz. Bu ifadeleri birbirine eşitleyerek veya bir denklem oluşturarak bilinmeyeni buluruz.
Denklem kurarken dikkat edilmesi gereken noktalar:
- Soruyu dikkatlice okuyun ve hangi sayıyı istediğini belirleyin.
- İstenen sayıyı temsil edecek bir değişken (x, y, n vb.) seçin.
- Soruda geçen 'fazlası', 'eksiği', 'katı', 'yarısı' gibi ifadeleri matematiksel işlemlere dönüştürün.
- Tüm bilgileri kullanarak bir denklem kurun.
- Kurduğunuz denklemi çözün ve bulduğunuz değerin sorunun koşullarını sağlayıp sağlamadığını kontrol edin.
Soru: Bir sayının 3 katının 5 eksiği, aynı sayının 2 fazlasının 2 katına eşittir. Bu sayı kaçtır?
Çözüm: Sayımıza x diyelim.
- Sayının 3 katı: 3x
- Bunun 5 eksiği: 3x − 5
- Sayının 2 fazlası: x + 2
- Bunun 2 katı: 2 · (x + 2) = 2x + 4
Denklemi kuralım: 3x − 5 = 2x + 4
3x − 2x = 4 + 5
x = 9 bulunur.
2. Kesir Problemleri
Kesir problemlerinde genellikle bir bütün (para, defter sayısı, yol vb.) ve bu bütünün belirli kesirleri verilir. Sorular, bütünün ne kadarının harcandığı, kaldığı veya başlangıçtaki miktarın ne olduğu üzerine kuruludur. Burada en kritik nokta, kesrin hangi bütüne ait olduğunu takip etmektir. Örneğin, 'kalanın 1/3'ü' ifadesi, başlangıçtaki bütünün değil, kalan miktarın 1/3'ünü ifade eder.
Kesir problemlerinde sık kullanılan yöntemler:
- Bütünü bilinmeyen bir değişken (örneğin x) olarak almak.
- İşlem sırasını takip etmek: Önce ne kadar harcandı/kullanıldı, sonra ne kadar kaldı?
- Kalan miktar üzerinden yeni bir işlem yapılıyorsa (örneğin 'kalanın yarısı'), önce kalan miktarı doğru hesaplamak.
- Son durumda kalan miktarı verilmişse, işlemleri tersten giderek başlangıçtaki bütünü bulmak.
Bir bütünün kesir kadarı = Bütün × (Kesir)
Soru: Bir miktar paranın önce 2/5'i, sonra kalanın 1/3'ü harcanıyor. Geriye 80 TL kaldığına göre, başlangıçtaki para kaç TL'dir?
Çözüm: Başlangıçtaki paraya x TL diyelim.
- İlk harcama: x · (2/5) = 2x/5 TL harcandı.
- İlk harcamadan sonra kalan: x − (2x/5) = (5x/5) − (2x/5) = 3x/5 TL.
- İkinci harcama: Kalanın 1/3'ü, yani (3x/5) · (1/3) = 3x/15 = x/5 TL daha harcandı.
- Toplam harcanan: (2x/5) + (x/5) = 3x/5 TL.
- Son kalan: x − (3x/5) = 2x/5 TL.
- Soruda son kalan 80 TL verilmiş: 2x/5 = 80
- Her iki tarafı 5 ile çarpalım: 2x = 400
- Her iki tarafı 2'ye bölelim: x = 200 TL (Başlangıçtaki para).
Sık yapılan bir hata, kesir işlemlerinde payda eşitlemeden toplama/çıkarma yapmaktır. Örneğin, bir bütünün 1/3'ü gidince geriye 2/3'ü kalır. Bu basit oranı görmek işlemleri hızlandırır. Ayrıca, 'kalanın bir kesri' denildiğinde, hemen önceki adımda bulduğunuz 'kalan' miktarını kullanmalısınız. İlk bütünü kullanırsanız yanlış yaparsınız.
3. İki Bilinmeyenli Sayı/Kesir Problemleri
Bazen problemde iki farklı sayı veya miktar vardır ve bunlar arasındaki ilişki verilir. Bu durumda iki bilinmeyenli (genellikle x ve y) denklem sistemi kurmak gerekebilir. İki bilinmeyen için soruda iki farklı koşul (ilişki) verilmiş olmalıdır. Denklemleri kurduktan sonra yerine koyma veya yok etme yöntemiyle çözüme ulaşılır.
Soru: İki sayının toplamı 48'dir. Büyük sayının 1/4'ü, küçük sayının 1/6'sına eşittir. Bu sayıları bulunuz.
Çözüm: Büyük sayıya B, küçük sayıya K diyelim.
- Birinci koşul: B + K = 48
- İkinci koşul: B'nin 1/4'ü = K'nin 1/6'sı → B/4 = K/6
İkinci denklemi çapraz çarpım (çarpım yöntemi) ile düzenleyelim: 6B = 4K → Her iki tarafı 2'ye bölelim: 3B = 2K → K = (3B)/2
Bu ifadeyi birinci denklemde yerine koyalım: B + (3B)/2 = 48
Paydaları eşitleyelim: (2B/2) + (3B/2) = 48 → (5B)/2 = 48
Her iki tarafı 2 ile çarpalım: 5B = 96 → B = 96/5 = 19.2
K = (3 × 19.2)/2 = 57.6 / 2 = 28.8
Kontrol: 19.2 + 28.8 = 48 ve 19.2/4 = 4.8, 28.8/6 = 4.8. (Not: ALES'te sayılar genellikle tam sayı çıkar, bu örnek sadece yöntemi göstermek içindir.)
ALES'te sayı ve kesir problemleri genellikle tek veya iki işlemle çözülebilir. Soruyu okurken anahtar kelimelerin (toplam, fark, kat, kesir, kalan) altını çizmek ve işlem sırasını bir kenara not etmek hata yapma riskini azaltır. Cevap bulunduktan sonra, bulduğunuz sayıyı sorunun orijinal cümlelerinde yerine koyarak sağlamasını yapmayı unutmayın.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
