Sayı ve şekil dizileri (örüntüler), belirli bir kurala göre sıralanmış sayı veya şekil gruplarıdır. Bu konuda, verilen dizideki kuralı tespit etmek ve bu kuralı kullanarak istenen terimi (örneğin, sonraki terim, boşluğu doldurma veya n. terim) bulmak temel beceridir. Kural, aritmetik artış, geometrik çarpım, kare alma gibi matematiksel işlemler veya şekillerdeki döngüsel değişimler olabilir.
1. Sayı Dizileri (Örüntüleri)
Sayı dizisi, belirli bir mantığa (kurala) göre art arda yazılmış sayılardan oluşur. Temel yaklaşım, ardışık terimler arasındaki ilişkiyi bulmaktır. İlişki genellikle toplama, çıkarma, çarpma, bölme veya bu işlemlerin kombinasyonlarıyla kurulur. Bazen terimlerin kendileri (tek/çift sayılar, asal sayılar) veya terimlerin basamakları arasındaki ilişki de kural olabilir.
Sayı Dizilerinde Sık Karşılaşılan Kurallar
- Aritmetik Dizi (Sabit Fark): Her terim, bir öncekinden sabit bir sayı eklenerek veya çıkarılarak bulunur. Örnek: 2, 5, 8, 11, ... (Kural: +3).
- Geometrik Dizi (Sabit Oran): Her terim, bir önceki terim sabit bir sayıyla çarpılarak bulunur. Örnek: 3, 6, 12, 24, ... (Kural: ×2).
- Kare/Küp Sayıları: Terimler, belirli bir sayının karesi veya küpü olabilir. Örnek: 1, 4, 9, 16, ... (Kural: 1², 2², 3², 4², ...).
- Fibonacci Tipi: Bir terim, kendinden önceki iki terimin toplamıdır. Örnek: 1, 1, 2, 3, 5, 8, ...
- İkişerli/Üçerli Artan Fark: Terimler arasındaki farkların kendisi de bir dizi oluşturur (aritmetik veya geometrik). Örnek: 2, 4, 7, 11, 16, ... Farklar: 2, 3, 4, 5, ...
- Basamaklarla İlişkili: Terimlerin rakamları toplamı veya çarpımı sabit olabilir veya belirli bir kurala uyabilir.
Soru: 7, 11, 15, 19, 23, ... dizisinde sonraki terim (6. terim) kaçtır?
Çözüm: Ardışık terimler arasındaki farkı bulalım.
11 − 7 = 4
15 − 11 = 4
19 − 15 = 4
23 − 19 = 4
Fark sabit ve 4'tür. Bu bir aritmetik dizidir. O halde bir sonraki terim, son terime bu sabit fark eklenerek bulunur: 23 + 4 = 27.
Soru: 2, 6, 18, 54, ... dizisinde 5. terim kaçtır?
Çözüm: Ardışık terimler arasındaki oranı bulalım.
6 ÷ 2 = 3
18 ÷ 6 = 3
54 ÷ 18 = 3
Oran sabit ve 3'tür. Bu bir geometrik dizidir. O halde bir sonraki (5.) terim, son terim bu sabit oranla çarpılarak bulunur: 54 × 3 = 162.
2. Şekil Dizileri (Örüntüleri)
Şekil dizilerinde, şekiller belirli bir düzen içinde (soldan sağa veya yukarıdan aşağıya) değişir. Kuralı bulmak için şekillerdeki; nesne sayısı, döndürme açısı, eklenen/çıkarılan parçalar, renk değişimi, konum (sağa/sola/yukarı/aşağı kayma) veya iç içe geçme gibi özelliklere bakılır. Genellikle şekil sayısı veya konumundaki değişim, bir sayı dizisi olarak ifade edilebilir.
Şekil Dizilerinde Sık Karşılaşılan Kurallar
- Nesne Sayısındaki Değişim: Her adımda şekil içindeki nesne (nokta, çizgi, daire, kare) sayısı sabit bir sayı kadar artar veya azalır.
- Döndürme: Şekil, sabit bir açı (genellikle 45°, 90°, 180°) kadar saat yönünde veya tersinde döner.
- Eklenen/Çıkarılan Parçalar: Her adımda şekle yeni bir parça eklenir veya çıkarılır.
- Konum Değişimi: Şeklin içindeki nesneler (taralı bölge, nokta, ok) belirli bir yöne doğru kayar.
- İç İçe Geçme veya Katlama: Şekiller birbirinin içine geçer veya belirli bir eksene göre katlanır.
Soru: Bir şekil dizisinde ilk üç terim şöyledir: ◯, ◯◯◯, ◯◯◯◯◯. Buna göre 4. terimde kaç daire (◯) olmalıdır?
Çözüm: Şekillerdeki daire sayılarını sayalım: 1, 3, 5, ...
Bu bir sayı dizisidir. Farklara bakalım: 3−1=2, 5−3=2. Daire sayısı her adımda 2 artmaktadır. O halde 4. terimdeki daire sayısı: 5 + 2 = 7 olur. 4. terim 7 daireden oluşur.
Soru: Saat yönünde 90° dönen bir ok dizisi verilmiştir. İlk şekil yukarı bakan bir oktur. Buna göre 5. şekilde ok hangi yönü gösterir? (Başlangıç 1. şekil)
Çözüm: Her adımda 90° saat yönünde dönüş olduğuna göre yönler sırayla değişir.
1. şekil: Yukarı (Kuzey)
2. şekil: Sağ (Doğu) (90° dönüş)
3. şekil: Aşağı (Güney) (180° dönüş)
4. şekil: Sol (Batı) (270° dönüş)
5. şekil: Yukarı (Kuzey) (360° dönüş, tam tur)
Çünkü 4 yönlü bir döngü vardır (90°×4=360°). 5. şekil, 1. şekille aynı yönü (yukarı) gösterir.
3. Karmaşık Diziler ve n. Terim Formülü
Bazen kural, basit bir toplama veya çarpmadan ibaret değildir. Terimler arasındaki farkların da bir dizisi olabilir (ikinci dereceden farklar sabit olabilir). Bu durumda n. terimi bulmak için formül geliştirmek gerekebilir. Özellikle ALES'te, 'dizinin 25. terimi kaçtır?' gibi sorularda, her adımı tek tek hesaplamak pratik olmadığından, terim numarası (n) ile terimin değeri arasındaki ilişki bulunmalıdır.
Aritmetik dizinin n. terimi: İlk terim a₁, ortak fark d ise; n. terim = a₁ + (n−1)·d
Geometrik dizinin n. terimi: İlk terim a₁, ortak oran r ise; n. terim = a₁·rⁿ⁻¹
Soru: 5, 9, 13, 17, ... aritmetik dizisinin 20. terimi kaçtır?
Çözüm: İlk terim a₁ = 5'tir. Ortak fark d = 9 − 5 = 4'tür.
Aritmetik dizinin n. terim formülünü kullanalım: aₙ = a₁ + (n−1)·d
Buna göre a₂₀ = 5 + (20−1)·4 = 5 + 19·4 = 5 + 76 = 81.
Dizinin 20. terimi 81'dir.
Sınavda zaman kazanmak için şunu unutma: Bir dizide terimler arasındaki farklar sabitse (aritmetik dizi), n. terimi bulmak için son terime kadar gitmene gerek yoktur. Formülü doğrudan uygulayabilirsin. Aynı şekilde, şekil dizilerinde genellikle 3-4 adım verilir. Kuralı bu adımlardan çıkardıktan sonra, sorulan adımın numarası büyük olsa bile, döngüsel bir kural varsa (örn. 4 yönlü dönüş), adım numarasını döngüdeki adım sayısına bölüp kalanına bakarak cevabı hızlıca bulabilirsin.
Sık yapılan bir hata, kuralı ilk birkaç terime göre hemen sabitleyip sonraki terimleri kontrol etmemektir. Bazen verilen dizi, birden fazla kurala uyuyor gibi görünebilir. Örneğin, 2, 4, 8, ... dizisi hem '+2, +4, +6...' (farklar artıyor) kuralına hem de '×2' (geometrik) kuralına uyar. Ancak 4. terim verilirse (16 ise geometrik, 14 ise farklar artan) hangi kuralın geçerli olduğu netleşir. Bu nedenle, mümkünse verilen tüm terimleri kullanarak kuralı doğrulamalısın.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; resmî bir ders kitabı ya da kaynak değildir. Bir hata görürsen bize yaz.
